PSEB Notes

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 27 Parliament – Structure, Role and Importance will help you in revision during exams.

Parliament – Structure, Role and Importance PSEB 8th Class SST Notes

→ Parliamentary Government in India: The system of Parliamentary government is there in India.

→ The central government has been divided into three parts – Executive, Legislative, and Judiciary.

→ The President is the head of the Executive but is the head only by name.

→ Houses of Parliament: There are two houses of Parliament – Lok Sabha and Rajya Sabha.

→ Parliament makes laws for the country.

→ Supremacy of Parliament: The meaning of supremacy of Parliament is that the Parliament is the supreme institution of the country.

→ Its members are elected by the people.

→ It means that laws are actually made by the people themselves.

→ The President signs the bill passed by the Parliament.

→ Relation of the President and Prime Minister: The position of the Prime Minister is more important in India.

→ The President is the executive head but all of his powers are used by the Prime Minister and his Council of Ministers.

→ It is compulsory for the President to accept the advice of the Prime Minister.

→ Prime Minister informs the President about the meetings of the Council of Ministers held from time to time.

संसद्-बनावट, भूमिका तथा विशेषताएं PSEB 8th Class SST Notes

→ भारत में संसदीय सरकार – भारत में संसदीय सरकार की व्यवस्था है। केन्द्रीय सरकार के तीन प्रमुख अंग हैं- कार्यपालिका, विधानपालिका तथा न्यायपालिका।

→ राष्ट्रपति कार्यपालिका का मुखिया होता है। परन्तु वह नाममात्र का मुखिया है।

→ संसद् के सदन – संसद् के दो सदन हैं- लोकसभा और राज्यसभा। संसद् देश के लिए कानून बनाती है।

→ संसद् की सर्वोच्चता – संसद् की सर्वोच्चता से अभिप्राय यह है कि संसद् देश की सर्वोच्च संस्था है। इसमें जनता द्वारा निर्वाचित सदस्य होते हैं।

→ अतः इसके द्वारा बनाए गए कानून वास्तव में जनता स्वयं बनाती है। संसद् द्वारा पारित कानून पर राष्ट्रपति को हस्ताक्षर करने ही पड़ते हैं।

→ राष्ट्रपति और प्रधान मन्त्री के सम्बन्ध – भारत में प्रधानमन्त्री की स्थिति राष्ट्रपति से अधिक महत्त्वपूर्ण है।

→ राष्ट्रपति कार्यकारी मुखिया है परन्तु उसकी सभी शक्तियों का प्रयोग प्रधानमन्त्री और उसका मन्त्रिपरिषद् करता है।

→ राष्ट्रपति के लिए प्रधानमन्त्री की सलाह मानना अनिवार्य है। प्रधानमन्त्री समयसमय पर राष्ट्रपति को मन्त्रिपरिषद् में हुई बैठकों की सूचना देता है।

→ इस प्रकार वह राष्ट्रपति तथा मन्त्रिपरिषद् के बीच कड़ी का काम करता है।

ਸੰਸਦ- ਬਣਤਰ, ਭੁਮਿਕਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ । ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ-ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ, ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ।

→ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ ।

→ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਦਨ-ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋ ਸਦਨ ਹਨ-ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ । ਸੰਸਦ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਸੰਸਦ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ-ਸੰਸਦ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸੰਸਥਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਖ਼ੁਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ । ਕਾਨੂੰਨ ‘ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨੇ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਸੰਸਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ।

→ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

→ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ-ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ । ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 26 Fundamental Rights, Directive Principles and Fundamental Duties will help you in revision during exams.

Fundamental Rights, Directive Principles and Fundamental Duties PSEB 8th Class SST Notes

→ Social Ideals or Goals: Every country has some of its definite goals which are determined for the unity, progress, and prosperity of the country. These are known as National Goals. India also has its own national goals.

→ Constitutional Ideals: Secularism, Justice, Liberty, Equality, Fraternity, National Unity, and Integrity are the main ideas of our Constitution.

→ Secular State: Our country is a secular country.

→ People of all religions are free to adopt any religion and propagate their religion.

→ Economic Equality: The meaning of economic equality is the minimum difference between the rich and poor of the state.

→ National Unity and Integrity: India is a vast country because of which it is the land of many languages, cultures, and religions.

→ All are free to develop their own culture.

→ But people, in many areas, start to give importance to their own language or region instead of national interests.

→ It leads to an attack on the basic unity of the country.

→ So our aim is to maintain national integration.

मौलिक अधिकार तथा मानवीय अधिकारों के कारण मौलिक कर्त्तव्य PSEB 8th Class SST Notes

→ अधिकार – अधिकार हमें समाज से प्राप्त सुविधाएं हैं। राज्य इन्हें उचित मानता है।

→ मौलिक अधिकार – नागरिकों के लिए संविधान में अंकित अधिकार मौलिक अधिकार कहलाते हैं। इनकी सुरक्षा के लिए संवैधानिक उपचारों की व्यवस्था की गई है।

→ महत्त्वपूर्ण मूल (मौलिक) अधिकार – धर्म की स्वतन्त्रता, स्वतन्त्रता तथा समानता के अधिकार बहुत-ही महत्त्वपूर्ण अधिकार हैं।

→ कर्त्तव्य – अधिकारों की सुरक्षा के लिए राज्य हमसे जो मांग करता है, वह हमारा कर्त्तव्य है। कर्तव्यों के बिना अधिकारों का कोई अर्थ नहीं है। इसलिए प्रत्येक अधिकार के साथ कर्तव्य जुड़ा है।

→ धर्म की स्वतन्त्रता – धर्म की स्वतन्त्रता का अर्थ है कि राज्य की दृष्टि में सभी धर्म समान हैं।

→ नागरिकों को कोई भी धर्म मानने की स्वतन्त्रता है। वे अपने धार्मिक स्थानों पर स्वतन्त्रतापूर्वक आजा सकते हैं और अपने ढंग से पूजा-पाठ कर सकते हैं।

→ सांस्कृतिक और शैक्षणिक अधिकार – हमारे देश के अल्पसंख्यकों को संविधान द्वारा अपनी शिक्षा संस्थाएं स्थापित करने का अधिकार प्राप्त है।

→ सरकार इन संस्थाओं को वित्तीय सहायता देने में कोई भेदभाव नहीं करती।

→ समानता का अधिकार – समानता के अधिकार के अनुसार देश के सभी नागरिक कानून के सामने समान हैं।

→ सभी के लिए एक जैसी न्याय प्रणाली अपनाई गई है। सभी नागरिक सार्वजनिक स्थानों का एक जैसा प्रयोग कर सकते हैं।

ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਕਰਤੱਵ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਅਧਿਕਾਰ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਹੁਲਤਾਂ ਹਨ । ਰਾਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ।

ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

→ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਢਲੇ (ਮੌਲਿਕ) ਅਧਿਕਾਰ-ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ।

→ ਕਰਤੱਵ-ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ । ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਤੱਵ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ।

→ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸਭ ਧਰਮ ਬਰਾਬਰ ਹਨ । ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ ।

→ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਆ-ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

→ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ।

→ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ।

→ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਨ ਹਨ । ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

→ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਵਜਨਕ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

This PSEB 7th Class Social Science Notes Chapter 20 State-Government will help you in revision during exams.

State-Government PSEB 7th Class SST Notes

State Legislature:

• The law-making institution in the state is called Legislature.
• It has two houses, but in some states, it has only one house.
• The lower house is known as the Legislative assembly and the upper house is known as the Legislative council.

Legislative Assembly:

• The membership can be a maximum of 500 and a minimum of 60, depending upon the population.
• To fight its elections, a person should be 25 or more in age and should not occupy an office of profit.
• Its period is 5 years.

Legislative Council:

• It is the upper and permanent house of Legislature.
• One-third of its members retire after every two years.

State Executive: It includes the governor, the chief minister, and the council of ministers.

Governor:

• He is appointed by the President for 5 years.
• All the executive powers flow from the Governor but actually used by the chief minister.

राज्य-सरकार PSEB 7th Class SST Notes

→ राज्य की विधानपालिका – राज्य में कानून बनाने वाली संस्था को विधानपालिका कहते हैं। कुछ राज्यों में विधानपालिका के दो सदन हैं तथा कुछ में एक।

→ दो सदनों वाले विधानमण्डल में निम्न सदन को विधानसभा तथा उच्च सदन को विधान परिषद् कहते हैं। एक सदनीय विधानमण्डल में केवल विधानसभा होती है।

→ विधानसभा – विधानसभा की सदस्य संख्या राज्य की जनसंख्या के आधार पर अधिक-से-अधिक 500 तथा कम-से-कम 60 हो सकती है। इसका चुनाव लड़ने के लिए नागरिक की आयु 25 वर्ष या इससे अधिक होनी चाहिए। इसका कार्यकाल 5 वर्ष है।

→ विधान परिषद् – यह राज्य का उच्च तथा स्थायी सदन है। इसके एक तिहाई सदस्य हर दो वर्ष के पश्चात् सेवा निवृत्त हो जाते हैं।

→ राज्य कार्यपालिका – इसमें राज्यपाल, मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् शामिल होती है।

→ राज्यपाल – राज्यपाल राष्ट्रपति द्वारा पांच वर्ष के लिए नियुक्त किया जाता है।

→ राज्य की सभी कार्यपालिका शक्तियां राज्यपाल में निहित हैं। इन शक्तियों का वास्तविक प्रयोग मुख्यमन्त्री करता है।

ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ PSEB 7th Class SST Notes

→ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ-ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਕੁੱਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਦੋ ਸਦਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋ ਸਦਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਦਨ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

→ ਇਕ ਸਦਨੀ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

→ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ-ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਗਿਣਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 500 ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 60 ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

→ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਲਈ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਉਮਰ 25 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 5 ਸਾਲ ਹੈ ।

→ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ-ਇਹ ਰਾਜ ਦਾ ਉੱਚ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਸਦਨ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਰਾਜ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ-ਇਸ ਵਿਚ ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

→ ਰਾਜਪਾਲ-ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਜਪਾਲ ਕੋਲ ਹਨ ।

→ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 25 Importance and Principles of Secularism will help you in revision during exams.

Importance and Principles of Secularism PSEB 8th Class SST Notes

→ Social Ideals or Goals: Every country has some of its definite goals which are determined for the unity, progress, and prosperity of the country. These are known as National Goals.

→ India also has its own national goals.

→ Constitutional Ideals: Secularism, Justice, Liberty, Equality, Fraternity, National Unity, and Integrity are the main ideas of our Constitution.

→ Secular State: Our country is a secular country.

→ People of all religions are free to adopt any religion and propagate their religion.

→ Economic Equality: The meaning of economic equality is the minimum difference between the rich and poor of the state.

→ National Unity and Integrity: India is a vast country because of which it is the land of many languages, cultures, and religions.

→ All are free to develop their own culture.

→ But people, in many areas, start to give importance to their own language or region instead of national interests.

→ It leads to an attack on the basic unity of the country.

→ So our aim is to maintain national integration.

धर्म-निरपेक्षता का महत्त्व तथा आदर्श के लिये कानून PSEB 8th Class SST Notes

→ राष्ट्रीय लक्ष्य अथवा आदर्श – प्रत्येक राष्ट्र के कुछ निश्चित लक्ष्य होते हैं जो राष्ट्र की एकता, उन्नति तथा समृद्धि के लिए निश्चित किये जाते हैं। इन्हें राष्ट्रीय लक्ष्य कहते हैं। भारत के भी अपने राष्ट्रीय लक्ष्य हैं।

→ संविधान के आदर्श – धर्म-निरपेक्षता, न्याय, स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्व तथा राष्ट्रीय एकता एवं अखण्डता हमारे संविधान के मुख्य आदर्श हैं।

→ धर्म-निरपेक्ष राज्य – हमारा देश एक धर्म-निरपेक्ष राज्य है। यहां सभी धर्मों के लोगों को अपने धर्म का पालन करने और अपने ढंग से उपासना करने की स्वतन्त्रता है।

आर्थिक समानता – आर्थिक समानता का अर्थ है कि राज्य में अमीर-गरीब का अन्तर कम-से-कम हो।

→ राष्ट्रीय एकता एवं अखण्डता – भारत एक विशाल देश होने के कारण अनेक भाषाओं, संस्कृतियों तथा धर्मों की भूमि है। सभी को अपनी-अपनी संस्कृति विकसित करने की छूट है।

→ परन्तु कई क्षेत्रों के लोग अपनी भाषा या क्षेत्र के हितों को राष्ट्रीय हितों से अधिक महत्त्व देने लगते हैं। इससे देश की मूलभूत एकता पर प्रहार होता है।

→ अतः राष्ट्रीय एकीकरण को बनाए रखना हमारा लक्ष्य है।

ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚੇ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼-ਹਰੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਨਿਸਚਿਤ ਟੀਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚੇ ਹਨ ।

→ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਦਰਸ਼-ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨਿਆਂ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ ।

→ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ-ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਇਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ ।

→ ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ-ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ ਦਾ ਅੰਤਰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ।

→ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ-ਭਾਰਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ । ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਛੂਟ ਹੈ ।

→ ਪਰ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਧਾਰਿਕ ਏਕਤਾ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਇਸ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।

This PSEB 6th Class Social Science Notes Chapter 1 Earth – As a Member of Solar System will help you in revision during exams.

Earth – As a Member of Solar System PSEB 6th Class SST Notes

→ Universe: The Universe is a vast and infinite space having millions of galaxies and heavenly bodies.

→ Galaxy Or Milky Way: A Galaxy is a group of millions of shining stars scattered in space. It is also known as Milky Way or Akash Ganga.

→ Star: A star is a celestial body having its own heat and light.

→ Planet: A planet is a heavenly body that revolves around the sun and receives heat and light from it.

→ Satellite: A satellite is a small spherical body that revolves around a particular planet.

→ Light Year: A light-year is a distance, which a ray of light would cover in a year’s time.

→ Solar System: The sun, planets, and other heavenly bodies combine together to form the solar system.

→ Sun-spots: The black spots on the bright face of the sun are called sun-spots.

→ Orbit: Orbit is the fixed path along which the planets revolve around the sun.

→ Comets: Comets are heavenly bodies with a head and a tail.

→ Saptarishi: A constellation of seven stars and a part of the Big Bear.

→ Asteroids: Tiny bodies found between the orbit of Mars and Jupiter.

→ Neil Armstrong: The first man to set foot on the moon.

→ Moon: Natural Satellite of the earth.

→ Celestial Bodies or Heavenly Bodies: All the objects like the sun, moon, and bright objects seen during the night in the sky are called celestial bodies.

→ Constellation: A group of stars forming a particular pattern or design is called a constellation.

→ Geoid: Geoid means Earth-like shape.

→ Man-made satellites: Satellites carried by rockets and placed in the orbit of the earth

→ Meteoroids: Small pieces of rocks which revolve around the sun.

→ Full Moon: The night of Poornima when the moon shines in the form of a ball.

→ New Moon: The night of Amavasya when the moon is not seen from the earth.

→ On 23rd August, the International Astronomical Conference decided that Pluto should not be considered as a planet as it does not fulfill the essentials of a planet.

→ The distance between the earth and the sun is 150 million kms.

→ Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, and Neptune are the 8 planets.

→ The earth has a circumference of 40,000 km.

→ The earth has an equatorial diameter of 12,756 km.

→ The distance between earth and the moon is 3,76,275 km.

→ The sun is the nearest star to us.

→ The earth is the only planet having water and life.

→ The earth is a unique planet in the Solar System.

→ A light-year is a unit to measure the distance between the bodies of the universe.

→ Neil Armstrong and Edwin Aldrin were the first cosmonauts to land on the moon on 21st July 1969.

→ The universe is huge and it includes the sun, satellites, planets, stars, etc.

→ The power of attraction of the sun, and planets are called gravity.

→ Diameter = 12,756 km & 12,712 km.

→ Circumference = 40,000 km.

→ Space: Space means sky.

→ Kalpana Chawla: Astronaut of Indian Origin.

→ Saptrishi: A constellation in Great Bear.

→ Speed of light: 3 Lakh km per second.

→ Milky way: Akash Ganga in India.

→ Apollo Project: To know more about Moon.

→ Tailed Star: A comet.

→ Gravity: Power of attraction of the Sun.

पृथ्वी : सूर्य परिवार का अंग PSEB 6th Class SST Notes

→ ब्रह्माण्ड – ब्रह्माण्ड बहुत ही विशाल है। सभी तारे, ग्रह, उपग्रह, ब्रह्माण्ड का भाग हैं। इसमें अनेक धूलकण तथा गैसें भी शामिल हैं।

→ खगोल – खगोल शब्द से अभिप्राय आकाश अथवा अंतरिक्ष से हैं।

→ खगोलीय पिण्ड – आकाश में उपस्थित सूर्य (तारे), ग्रह, उपग्रह तथा अन्य सभी पिण्ड खगोलीय पिण्ड कहलाते हैं।

→ प्रकाश साल – प्रकाश एक साल में जितनी दूरी तय करता है, उसे प्रकाश साल कहते हैं।

→ तारा – वह खगोलीय पिण्ड जिसका अपना ताप और प्रकाश होता है, तारा कहलाता है। हमारा सूर्य भी एक तारा है।

→ ग्रह – ग्रह वह खगोलीय पिण्ड है जो सूर्य की परिक्रमा करता है और उससे ताप तथा प्रकाश प्राप्त करता है।

→ उपग्रह – उपग्रह वह खगोलीय पिण्ड है जो अपने ग्रह की परिक्रमा करता है।

→ सौरमण्डल (सूर्य) – सूर्य और उसके ग्रह मिलकर सौरमण्डल या सौर (सूर्य) परिवार बनाते हैं। इसमें ग्रहों के अतिरिक्त कुछ अन्य सदस्य भी हैं।

→ सूर्य – सूर्य सौर परिवार के केन्द्र में स्थित है। यह सौर परिवार का सबसे बड़ा सदस्य है।

→ क्षुद्रग्रह अथवा छोटे ग्रह – मंगल और बृहस्पति ग्रहों की कक्षाओं के बीच में छोटे-छोटे पिण्डों के अनेक झण्ड हैं। ये सभी सूर्य की परिक्रमा कर रहे हैं। इन्हें क्षुद्रग्रह कहते हैं।

→ धुरा – यह धरती के मध्य से गुजरने वाली एक काल्पनिक रेखा है जो एक ध्रुव से दूसरे ध्रुव की ओर जाती है।

→ पृथ्वी – पृथ्वी हमारा ग्रह है। सूर्य से दूरी के अनुसार ग्रहों में इसका तीसरा स्थान है। आकार की दृष्टि से ग्रहों में पृथ्वी का स्थान पांचवां है।

→ चन्द्रमा – चन्द्रमा हमारी पृथ्वी का एक मात्र उपग्रह है।

→ भूमध्य रेखा – यह रेखा पृथ्वी के मध्य से गुज़रती है तथा पृथ्वी के पूर्वी किनारे को पश्चिमी किनारे से मिलाती है।

ਪ੍ਰਿਥਵੀ : ਸੂਰਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅੰਗ PSEB 6th Class SST Notes

→ ਹਿਮੰਡ-ਹਿਮੰਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ । ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ । ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਧੁਲਕਣ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।

→ ਖਗੋਲ-ਖਗੋਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਹੈ ।

→ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਪ-ਸਥਿਤ ਸੁਰਜ, (ਤਾਰੇ) ਹਿ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ । ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਤਾਰਾ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਤਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਰਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ ।

→ ਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰਹਿ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

→ ਉਪਗ੍ਰਹਿ-ਉਪਹਿ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਸੌਰ ਮੰਡਲ (ਸੂਰਜ)-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹਿ ਮਿਲ ਕੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਜਾਂ ਸੌਰ (ਸੂਰਜ) ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹਨ ।

→ ਸੂਰਜ-ਸੂਰਜ ਸੌਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੌਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ।

→ ਛੋਟੇ ਹਿ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਹਿਸਪਤੀ ਹਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

→ ਧੁਰਾ-ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਧਰੁਵ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰੁਵ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਾਡਾ ਹਿ ਹੈ । ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ । ਆਕਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ ।

→ ਚੰਦਰਮਾ-ਚੰਦਰਮਾ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਉਪਹਿ ਹੈ ।

→ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ-ਇਹ ਰੇਖਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

This PSEB 7th Class Social Science Notes Chapter 1 Environment will help you in revision during exams.

Environment PSEB 7th Class SST Notes

→ Earth: The earth is called a blue planet – 71% is water and 29% is an island.

→ Environment: Environment means surroundings. Its components are the Physical, Biological, and Cultural environment.

→ Physical Environment: The prevailing natural conditions comprising the land, water, and air.

→ Biological Environment: It consists of all life forms – animals including humans, plants, and other organisms.

→ Earth’s Spheres: The above four components form spheres called the lithosphere, hydrosphere, atmosphere, and biosphere.

→ Lithosphere: The outermost layer of the crust is called the lithosphere (Rock-sphere).

→ The rocky layer under continents is called Sial and under oceans is called Sima.

→ Hydrosphere: Rivers, lakes, seas, and oceans comprise this sphere and provide support to all life forms.

→ Atmosphere: The thin layer of air around earth.

→ Biosphere: Biosphere is a narrow zone of contact between land, water, and air. It is a life-giving sphere.

→ Biotic environment: The world of living things.

→ Abiotic environment: The world of non-living things.

→ Components of the environment: Land, Water, Air.

→ Crust: Hardtop layer of the earth.

→ Landforms: Mountains, Plateaus, Plains.

→ Ecosystem: A community of plants and animals within a particular physical environment.

→ Human Environment: Human life is closely related to the environment of the earth.

पर्यावरण PSEB 7th Class SST Notes

→ पृथ्वी – पृथ्वी जल और थल से मिल कर बनी है। इसका 71 प्रतिशत भाग जल है। जल की अधिकता के कारण इसे जल ग्रह भी कहते हैं।

→ पर्यावरण – पर्यावरण से अभिप्राय हमारे आस-पास (इर्द-गिर्द) से है। प्रत्येक स्थान का पर्यावरण एक जैसा नहीं होता।

→ पर्यावरण को प्रभावित करने वाले तत्त्व – पर्यावरण को प्रभावित करने वाले दो मुख्य तत्त्व स्थल तथा जलवायु हैं। परिवर्तन के कारकों द्वारा स्थल का रूप बदलता रहता है।

→ पर्यावरण का जन-जीवन पर प्रभाव – मनुष्य का रहन-सहन तथा व्यवसाय उसके पर्यावरण के अनुसार ही होते हैं।

→ आवास (Habitat) – मनुष्य की तरह पेड़-पौधे भी अपने पर्यावरण से जुड़े होते हैं और उस पर निर्भर करते हैं। इसे आवास कहते हैं।

→ जीव मण्डल – जीव मण्डल पृथ्वी के जीवों से मिलकर बना है। ये जीव उस क्षेत्र में पाए जाते हैं जहां स्थलमण्डल, जलमण्डल तथा वायुमण्डल आपस में मिलते हैं।

→ परिस्थिति (Ecology) – किसी स्थान के जीव मंडल तथा वहां के आस-पड़ोस को परिस्थिति कहते हैं।

→ स्थल-मण्डल – पृथ्वी के ऊपरी कठोर भाग को स्थल मण्डल कहते हैं।

→ भू-पर्पटी – स्थलमण्डल की ऊपरी परत को भू-पर्पटी कहते हैं।

→ जल-मण्डल – जल-मण्डल पृथ्वी की सतह पर महासागरों, झीलों, नदियों तथा कई अन्य जलाशयों के रूप में फैला हुआ है।

→ वायुमण्डल – पृथ्वी के चारों ओर वायु का एक विशाल आवरण है जिसे वायुमण्डल कहते हैं। वायुमण्डल पृथ्वी को न तो बहुत अधिक गर्म होने देता है और न ही बहुत अधिक ठंडा।

→ मनुष्य का पर्यावरण पर प्रभाव – मनुष्य अपनी आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए प्राकृतिक संसाधनों का अधिक-से-अधिक प्रयोग करता है। इससे पर्यावरण में असन्तुलन पैदा होता है।

→ विश्व-एक गलोबल गांव – मनुष्य ने प्राकृतिक शक्तियों पर नियंत्रण करके विश्व को एक ‘ग्लोबल गांव’ जैसा बना दिया है।

ਵਾਤਾਵਰਨ PSEB 7th Class SST Notes

→ ਧਰਤੀ-ਧਰਤੀ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੀ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ 71% ਭਾਗ ਜਲ ਹੈ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਜਲ ਹਿ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

→ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਹੈ । ਹਰ ਇਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ-ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ-ਥਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਹਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਥਲ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

→ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਜਨ-ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ- ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ’ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

→ ਆਵਾਸ-ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇੜ-ਪੌਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਜੀਵ ਮੰਡਲ-ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਜੀਵ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ; ਜਿੱਥੇ ਥਲ ਮੰਡਲ, ਜਲ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ।

→ ਪਰਿਸਥਿਤੀ-ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਥਲ ਮੰਡਲ-ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਕਠੋਰ ਭਾਗ ਨੂੰ ਥਲ ਮੰਡਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਭੂ-ਪੱਟੀ-ਥਲ ਮੰਡਲ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਭੁ-ਪੱਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਜਲ ਮੰਡਲ-ਜਲ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ | ਰੁਪ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

→ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ-ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡਾ ।

→ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

→ ਵਿਸ਼ਵ-ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ-ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ’ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 24 Constitution and Law will help you in revision during exams.

Constitution and Law PSEB 8th Class SST Notes

→ The Constitution: The Constitution is a legal document according to which administration of the country is being run. It is the supreme law of the country.

→ Formation of the Constitution of India: The Indian Constitution was prepared by a Drafting Committee.

→ It took 2 years 11 months and 18 days to prepare the Constitution. It was ready on 26th Nov. 1949.

→ Implementation of the Constitution: The Constitution of India was implemented on 26th Jan. 1950.

→ On the same day of 1930, the first independence day of the country was celebrated.

→ Law: The meaning of Law is the definitive rule. Laws regulate social life.

→ Judiciary: Indian Judiciary has been made independent and impartial.

→ It protects the Constitution and laws of the country.

→ Boycott of Liquor: Restriction on making, sale, and drinking of whisky.

संविधान तथा कानून PSEB 8th Class SST Notes

→ संविधान – संविधान वह कानूनी दस्तावेज़ है जिसके अनुसार किसी देश का प्रशासन चलाया जाता है। यह देश का सर्वोच्च मौलिक कानून है।

→ भारत के संविधान का निर्माण – भारत का संविधान एक मसौदा कमेटी ने तैयार किया। इसके निर्माण में 2 वर्ष 11 महीने तथा 18 दिन लगे। यह 26 नवम्बर, 1949 को बनकर तैयार हुआ।

→ संविधान का लागू होना – भारत का संविधान 26 जनवरी, 1950 को लागू हुआ। 1930 में इसी दिन देश में पहली बार स्वतन्त्रता दिवस मनाया गया था।

→ कानून – कानून का अर्थ है-निश्चित नियम। कानून सामाजिक जीवन को नियमित करते हैं।

→ न्यायपालिका भारत की न्यायपालिका को स्वतन्त्र एवं निष्पक्ष बनाया गया है। यह देश के संविधान तथा कानूनों की रक्षा करती है।

→ मद्य निषेध – मद्य निषेध का अर्थ है मदिरापान पर कानूनी रोक। कई प्रान्तीय सरकारों ने मद्य निषेध लागू करने के लिए कानून बनाए, परन्तु वे पूर्ण रूप से सार्थक सिद्ध नहीं हुए।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਸੰਵਿਧਾਨ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਮੌਲਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ।

→ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ-ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਇਕ ਮਸੌਦਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ 2 ਸਾਲ, 11 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 18 ਦਿਨ ਲੱਗੇ । ਇਹ 26 ਨਵੰਬਰ, 1949 ਨੂੰ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ।

→ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ-ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ 26 ਜਨਵਰੀ, 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ । 1930 ਵਿਚ ਇਸੇ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ।

→ ਕਾਨੂੰਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਯਮ । ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

→ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ-ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

→ ਸ਼ਰਾਬਬੰਦੀ-ਸ਼ਰਾਬਬੰਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੋਕ | ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 17 Women and Reforms will help you in revision during exams.

Women and Reforms PSEB 8th Class SST Notes

→ Religious and Socio reform Movements:

• Religious and socio reform movements were started in the 19th century in almost all the communities of Indian Society.
• These movements attacked the supremacy of Brahmins, superstitions, and fundamentalism in the religious sector.
• Their aim in social life was to eradicate the caste system, child marriage, and other social inequalities in society.

→ Raja Ram Mohan Roy and Brahmo Samaj:

• Raja Ram Mohan Roy (1772-1833), founded Brahmo Samaj in 1828 A.D.
• He started a movement to remove the Sati system and child marriage from society.
• The name of Brahmo Samaj spread in the whole of the country under the leadership of Keshav Chandra Sen.

→ Spread of Reform Movements:

• These movements also started in other parts of the country.
• Prarthna Samaj was founded in Bombay (Mumbai) in 1862 A.D.
• Many National Leaders like Mahadev Govind Ranade (1842-1901) took part in it.
• Mahatma Jyotiba Phooley played an active role in the reformation of scheduled castes.

→ Arya Samaj:

• Arya Samaj was founded by Swami Dayanand in 1875 A.D.
• He raised his voice against child marriage, Sati Pratha, and Dowry System.

→ Sikh Reform Movement:

• Two main reform movements, related to Sikhs, were started Namdhari (Kuka) Movement and Singh Sabha Movement.
• Out of these, Singh Sabha Movement achieved important achievements in the field of education and literature.

→ Other Reform Movements:

• Swami Vivekanand founded Rama Krishna Mission to spread the teachings of his Guru Ramakrishna Paramhans.
• Mrs. Annie Besant again tried to strengthen Theosophical Movement in 1893 A.D.

→ Reform movement among Muslims was started by Nawab Abdul Latif:

• The most important movement among Muslims was started by Sir Sayyed Ahmad Khan (1817-98).
• The most important work done by him was the establishment of Mohammedan Anglo-Oriental College in 1875 A.D.

→ Impact of Reform Movements:

• Important progress came in the field of upliftment of women as a result of reform movements.
• Nationalism was aroused and a sense of unity came among the people.

स्त्रियां तथा सुधार PSEB 8th Class SST Notes

→ धार्मिक और सामाजिक सुधार आन्दोलन -19वीं शताब्दी में भारतीय समाज के सभी समुदायों के धार्मिक और सामाजिक सुधार के धार्मिक और सामाजिक सुधार के आन्दोलनों का आरम्भ हुआ।

→ धर्म के क्षेत्र में इन आन्दोलनों ने कट्टरता, अन्धविश्वासों तथा पुरोहितों के आधिपत्य पर प्रहार किए। सामाजिक जीवन में इनका उद्देश्य जाति-प्रथा, बाल-विवाह तथा अन्य सामाजिक असमानताओं को दूर करना था।

→ राजा राममोहन राय और ब्रह्म समाज – राजा राममोहन राय (1772-1833) ने 1828 में ब्रह्म समाज की स्थापना की उन्होंने सती-प्रथा तथा बाल-विवाह की समाप्ति के लिए अभियान चलाया। केशवचन्द्र सेन के नेतृत्व में ब्रह्म समाज का नाम पूरे देश में फैल गया।

→ सुधार आन्दोलनों का प्रसार – देश के अन्य भागों में भी ऐसे ही आन्दोलन आरम्भ हो गए। 1867 ई० में बम्बई (मुम्बई) में प्रार्थना समाज की स्थापना हुई।

→ महादेव गोविन्द रानाडे (1842-1901) जैसे अनेक राष्ट्रीय नेता इसमें सम्मिलित हुए। महाराष्ट्र में अनुसूचित जातियों के जागरण में महात्मा ज्योतिबा फुले ने सक्रिय भूमिका निभाई।

→ आर्य समाज – आर्य समाज की स्थापना 1875 में स्वामी दयानन्द ने की। उन्होंने बाल विवाह, सती प्रथा तथा दहेज प्रथा के विरुद्ध आवाज़ उठाई।

→ सिक्ख सुधार आन्दोलन सिक्खों से सम्बन्धित दो मुख्य सुधार आन्दोलन चले-नामधारी (कूका) आन्दोलन तथा सिंह सभा आन्दोलन। इनमें से सिंह सभा आन्दोलन ने शिक्षा तथा साहित्य के क्षेत्र में महत्त्वपूर्ण उपलब्धियां प्राप्त की।

→ अन्य सुधार आन्दोलन – स्वामी विवेकानन्द ने अपने गुरु रामकृष्ण परमहंस की शिक्षाओं के प्रसार के लिए रामकृष्ण मिशन की स्थापना की।

→ श्रीमती ऐनी बेसेंट ने 1893 में थियोसोफिकल आन्दोलन को फिर से मज़बूत बनाने का प्रयास किया। मुसलमानों में सुधार आन्दोलन का आरम्भ नवाब अब्दुल लतीफ ने किया।

→ मुसलमानों में सबसे प्रभावशाली आन्दोलन सैय्यद अहमद खान (1817-98) ने आरम्भ किया। उनका सबसे बड़ा कार्य 1875 में मोहम्मडन ऐंग्लो ओरियन्टल कॉलेज की स्थापना करना था।

→ सुधार आन्दोलनों के प्रभाव – सुधार आन्दोलनों के परिणामस्वरूप स्त्री उद्धार के क्षेत्र में महत्त्वपूर्ण प्रगति हुई, राष्ट्रवाद का उदय हुआ तथा जनता में एकता की भावना पैदा हुई।

ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ-19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਸਮੁਦਾਵਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ।

→ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਕੱਟੜਤਾ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ।

→ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।

→ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ-ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ (1772-1833) ਨੇ 1828 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ।

→ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ । ਕੇਸ਼ਵ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ।

→ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਏ । 1867 ਈ: ਵਿਚ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ।

→ ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ (1842-1901) ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ । ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤਿਬਾ ਫੂਲੇ ਨੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

→ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿਚ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨੇ ਕੀਤੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ, ਸਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਦਾਜ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ।

→ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲੇ । ਨਾਮਧਾਰੀ (ਕੁਕਾ) ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਦੋਲਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ।

→ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ-ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ । ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਨੇ 1893 ਵਿਚ ਥਿਓਸੋਫਿਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ।

→ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਨਵਾਬ ਅਬਦੁੱਲ ਲਤੀਫ ਨੇ ਕੀਤਾ । ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ( 1817-98) ਨੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

→ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ 1875 ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਡਨ ਐਂਗਲੋ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ।

→ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਇਸਤਰੀ (ਔਰਤ) ਉਧਾਰਾਂ (ਸੁਧਾਰ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ । ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਦੈ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 16 The Education and British Rule will help you in revision during exams.

The Education and British Rule PSEB 8th Class SST Notes

→ Spread of Education in India: After 1853 A.D., the British government started giving more stress on the spread of education. They also tried to increase government control on educational centres.

→ Wood’s Report of 1854 A.D: Following suggestions were given in Charles Wood’s report in 1854 A.D.

• Universities like London be open in India.
• Colleges are opened under Universities.
• One educational department is opened in each province.
• Special emphasis is given to women’s education.

→ Hunter Commission: The Hunter Commission was appointed in 1882 A.D. under the tenure of Lord Rippen. These were the suggestions of this commission

• Government should not interfere in higher education.
• Administration of aided schools should be given to local organizations.
• Fees in schools should be reduced.

→ Efforts of Lord Curzon: In 1904 A.D., Lord Curzon passed an Act on Universities. Government control over Universities was increased by this Act.

→ Sadler Commission: Sadler Commission was appointed in 1917 A.D. for bringing reforms to Calcutta (Kolkata) University. Many changes were brought in the organization of Allahabad and Lucknow Universities after the suggestions of this commission.

→ Sargent Scheme: Sargent plan was made in 1943 A.D. According to this plan, Education has to be spread completely over the next 50 years.

→ Aligarh Movement: This movement was started by Sir Sayyed Ahmad Khan for bringing reforms to Muslim Society and to reforming religion.

→ Contribution to the field of Education: Main Indian leaders who gave contributions to the Educational field were Raja Ram Mohan Roy, Ishwar Chandra Vidyasagar, Swami Dayanand Saraswati, Swami Vivekanand, etc.

शिक्षा तथा अंग्रेजी राज्य PSEB 8th Class SST Notes

→ भारत में शिक्षा का प्रसार – 1853 ई० के बाद ब्रिटिश सरकार ने शिक्षा के प्रसार पर अधिक बल देना शुरू कर दिया। उन्होंने शिक्षा केन्द्रों पर सरकारी नियन्त्रण बढ़ाने का प्रयास भी किया।

→ 1854 ई० की वुड्ज़ रिपोर्ट – 1854 ई० में चार्ल्स वुड द्वारा दी गई रिपोर्ट में ये सुझाव दिये गये-

• भारत में लन्दन जैसे विश्वविद्यालय खोले जाएं
• विश्वविद्यालय के अधीन कॉलेज खोले जाएं।
• हर प्रान्त में एक शिक्षा विभाग स्थापित किया जाए
• स्त्री-शिक्षा की ओर विशेष ध्यान दिया जाए।

→ हंटर कमीशन – 1882 ई० में लॉर्ड रिपन के काल में हंटर कमीशन नियुक्त किया गया। इस कमीशन के सुझाव थे-

• सरकार उच्च शिक्षा में कोई हस्तक्षेप न करे
• आर्थिक सहायता प्राप्त स्कूलों का प्रबन्ध स्थानीय संस्थाओं को सौंप दिया जाए
• स्कूलों में फीस कम कर दी जाए।

→ लॉर्ड कर्जन के प्रयास – 1904 ई० में लॉर्ड कर्जन ने विश्वविद्यालयों पर एक कानून पास किया। इसके अनुसार विश्वविद्यालयों पर सरकार का नियन्त्रण बढ़ गया।

→ सैडलर कमीशन कलकत्ता (कोलकाता) विश्वविद्यालय में सुधार लाने के लिए 1917 ई० में सैडलर कमीशन की नियुक्ति की गई। इस कमीशन के सुझावों पर इलाहाबाद तथा लखनऊ विश्वविद्यालयों के गठन में बहुत-से परिवर्तन किए गए।

→ सार्जेन्ट योजना 1943 ई० में सार्जेन्ट योजना बनाई गई। इस योजना के अनुसार 50 वर्षों के अन्दर अन्दर पूरी तरह से शिक्षा का प्रसार किया जाना था।

→ अलीगढ़ आन्दोलन यह आन्दोलन मुस्लिम समाज तथा धर्म सुधार के लिए सर सैय्यद अहमद खां ने चलाया।

→ शिक्षा के क्षेत्र में योगदान – शिक्षा के क्षेत्र में योगदान देने वाले मुख्य भारतीय नेता राजा राममोहन राय, ईश्वर चन्द्र विद्यासागर, स्वामी दयानन्द सरस्वती, स्वामी विवेकानन्द आदि थे।

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ-1853 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।

→ 1854 ਈ: ਦੀ ਵਡਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ-1854 ਈ: ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਵੱਡ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ-

• ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਰਗੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ,
• ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ,
• ਹਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ,
• ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ।

→ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ-1882 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਸਨ-

• ਸਰਕਾਰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ ।
• ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ।
• ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੀਸ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ।

→ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੇ ਯਤਨ-1904 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਨ ਵੱਧ ਗਿਆ ।

→ ਸੈਡਲਰ ਕਮਿਸ਼ਨ-ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 1917 ਈ: ਵਿਚ ਸੈਡਲਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ।

→ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ।

→ ਸਾਰਜੈਂਟ ਯੋਜਨਾ-1943 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਾਰਜੈਂਟ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ । ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ ।

→ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਅੰਦੋਲਨ-ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਰ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਚਲਾਇਆ ।

→ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ, ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿੱਦਿਆਸਾਗਰ, ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ, ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਆਦਿ ਸਨ ।

This PSEB 8th Class Social Science Notes Chapter 19 Colonialism and Urban Change will help you in revision during exams.

Colonialism and Urban Change PSEB 8th Class SST Notes

→ Colonialism: The meaning of colonialism is the subjugation of one country by another which leads to political, economic, social, and cultural changes, we refer to the process of colonisation.

→ Urban Change: The meaning of urban change is the change in the position and importance of towns and cities due to change in the political condition of any country.

→ End of cities and advent of new cities: New cities and towns emerged when they became the centres of political power, economic activities, or centres of religious activities.

→ If related rulers change their capital due to changes in the political power of any country, some cities lost their importance and were replaced by new cities.

→ New cities during the British Rule: Three important cities developed during the British rule were Madras, Bombay, and Calcutta. These cities were also the centres of Presidencies.

→ Spread of Delhi: Delhi was made the capital of British India in 1911 A.D. As a result, Delhi spread very rapidly.

→ Facilities are available in cities: People were given different facilities of cleanliness, water, roads, lights, etc. for the development of cities. Different local institutions were established for this objective.

→ Law and Order: The police department was established for law and order in urban areas.

बस्तीवाद तथा शहरी परिवर्तन PSEB 8th Class SST Notes

→ बस्तीवाद – बस्तीवाद का भावार्थ है किसी देश पर किसी अन्य देश या देशों द्वारा राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक रूप में अधिकार करना।

→ नगर-परिवर्तन – नगरीय परिवर्तन से तात्पर्य (भाव) है किसी देश की राजनीतिक सत्ता में परिवर्तन होने के कारण कस्बों एवं नगरों की स्थिति एवं महत्ता में परिवर्तन होना।

→ नगरों का समाप्त (अन्त) होना तथा नये कस्बों का उत्थान – नये नगरों और कस्बों का उत्थान तब होता है जब वे राजनीतिक शक्ति, आर्थिक गतिविधियों या फिर धार्मिक गतिविधियों के केन्द्र होते हैं।

→ किसी देश की राजनीतिक शक्ति में परिवर्तन होने के कारण यदि सम्बन्धित शासक अपनी राजधानियां बदलते हैं तो कई नगर अपनी महत्ता खो बैठते हैं तथा नये नगर उनका स्थान ले लेते हैं।

→ अंग्रेज़ी काल के नये नगर – अंग्रेज़ी काल में तीन महत्त्वपूर्ण नगरों का विकास हुआ-मद्रास, बम्बई तथा कलकत्ता। ये नगर प्रेजीडेंसियों के केन्द्र भी थे।

→ दिल्ली का विस्तार 1911 ई० में अंग्रेजों ने दिल्ली को अपने भारतीय साम्राज्य की राजधानी बनाया फलस्वरूप दिल्ली का तेजी से विस्तार हुआ।

→ नगरों को सुविधाएं नगरों के विकास के लिए लोगों को विभिन्न सफ़ाई, पानी, सड़कों, रोशनी आदि की सुविधाएं दी गईं। इसके लिए विभिन्न स्थानीय संस्थाएं स्थापित की गईं।

→ कानून एवं व्यवस्था नगरों में कानून एवं व्यवस्था के लिए पुलिस विभाग की स्थापना की गई।

ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ PSEB 8th Class SST Notes

→ ਬਸਤੀਵਾਦ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ।

→ ਨਗਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਗਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਣਾ ।

→ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਪਤ (ਅੰਤ) ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਸਬਿਆਂ ਦਾ ਉੱਥਾਨ-ਨਵੇਂ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦਾ ਉੱਥਾਨ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਫਿਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੇਕਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਸਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਫਗਰ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ-ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ । ਇਹ ਨਗਰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸਨ ।

→ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ-1911 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ । ਫਲਸਰੂਪ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ।

→ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ-ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਾਈ, ਪਾਣੀ, ਸੜਕਾਂ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

→ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ-ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ।