Bhagya

This PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 8 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੋਗ will help you in revision during exams.

PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 8 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੋਗ

→ ਉਹ ਸੰਘਟਕ ਜਾਂ ਕਾਰਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਮਾੜੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (Pollutants) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

→ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ।

→ ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (Biodegradable) ਉਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਪਘਟਕਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਾਰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂਲੱਕੜੀ, ਕੱਪੜਾ, ਸੀਵੇਜ਼ ਆਦਿ। ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (Non-biodegradable) ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ-ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਮਰਕਰੀ, ਸੀਸਾ, ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ. , ਆਦਿ। ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ।

→ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (Primary Pollutants) -ਉਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਸਾਇਣ ਹਨ | ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਧੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਏ ਸਨ । ਜਿਵੇਂ- ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ, ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ।

→ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (Secondary Pollutants) -ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ (H₂SO₄), ਓਜ਼ੋਨ (O₃), ਪਰਆਕਸੀ ਐਸਿਲੇ ਨਾਈਟੇਟ (PAN) ।

→ ਭੌਤਿਕ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਠੋਸ,ਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ।

→ ਉਦਯੋਗਿਕ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਘਰੇਲੂ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਖਨਨ ਦਾ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਆਦਿ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਪਦੁਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (Industrial Solid Wastes) ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ, ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਸਵਾਹ, ਪੈਕਿੰਗ ਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਸੂਤੀ, ਊਨੀ ਅਤੇ ਨਾਇਲਨ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

→ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਪੋਲੀਥੀਨ ਬੈਗ, ਕੱਚ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਰਬੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਕਾਗਜ਼, ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬੇ, ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਘਰੇਲੂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (Domesic Solid Waste) ਠੋਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬੇ, ਰੱਸੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ, ਖਾਦਾਂ ਆਦਿ ਹਨ।

→ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਸੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਰਿੰਜਾਂ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰ, ਪੱਟੀਆਂ, ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਹਨ।

→ ਖਨਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਵ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਲਦੀ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

→ ਘਰੇਲੂ ਦਵ ਦੁਸ਼ਕ (Domestic Liquid Pollutants) : ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਸਾਬਣ, ਡਿਟਰਜੈਂਟ, ਨਦੀਨ ਜੀਵਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵ ਪਦੁਸ਼ਕ (Agricultural Liquid Pollutants) : ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਖਾਦਾਂ, ਜੀਵ ਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ।

→ ਤੇਲ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਸਾਅ : ਟੈਂਕਰ, ਡਿਲਿੰਗ, ਰਿਫਾਇਨਰੀ ਉਦਯੋਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਿਸਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

→ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

→ ਗੈਸੀ ਦੁਸ਼ਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਪਥਰਾਟ ਬਾਲਣ ਬਲਣ (Fossil Fuels) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

→ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

→ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ (Pathogens) ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਣੁ, ਵਿਸ਼ਾਣੂ, ਪਰਜੀਵੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।’

→ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ, ਭੋਜਨ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ-ਹੈਜ਼ਾ, ਮਿਆਦੀ ਬੁਖਾਰ, ਟੀ.ਬੀ. ਆਦਿ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।

→ ਕਈ ਦਵ, ਠੋਸ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਪਦਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਦਿਲ ਵਿਚ ਖੂਨ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਕੈਂਸਰ, ਸਾਹ ਨਲੀ ਵਿਚ ਸੋਜ, ਕੰਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

→ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ-ਫੇਫੜੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਐਸਬੈਸਟੋਸਿਸ, ਸਿਲੀਕੋਸਿਸ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਪੀੜ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਅਸਥਮਾ, ਐਕਜ਼ੀਮਾ, ਐਲਰਜੀ ਆਦਿ ਹਨ।

→ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ; ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਵਾਇਰਸ, ਪੋਟੋਜ਼ੋਆ, ਪਰਜੀਵੀ ਆਦਿ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ, ਸੀਵੇਜ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਨਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ-ਟਾਇਫਾਈਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਪੇਚਿਸ਼, ਐਨਟੈਰੀਟਸ, ਹੈਪੀਟਾਇਟਸ, ਪੀਲੀਆ, ਡਾਇਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ।

→ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੱਛਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗਵਾਹਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਮਲੇਰੀਆ, ਫਿਲੇਰੀਆ, ਡੇਂਗੂ ਆਦਿ।

→ ਮਰਕਰੀ ਦੇ. ਯੋਗਿਕਾਂ (Compounds of Mercury) ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੇ | ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਬੋਲਾਪਣ, ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਫਲੋਰਾਇਡ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

→ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕੈਂਸਰ, ਰਸੌਲੀ, ਕੋਮੋਸੋਮਲ ਬਦਲਾਵ, ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

→ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਆਪਣੀ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥ (Hazardous Materials) ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ : ਰੇਡੀਓ ਨਿਉਕਲਾਈਡ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥ।

→ ਰੇਡੀਓ ਨਿਊਕਲਾਈਡ ਉਹ ਨਾਭਿਕੀ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਣੁ ਰਿਐਕਟਰਾਂ, ਪਰਮਾਣੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਸਫੋਟਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ- ਆਇਓਡੀਨ-131, ਆਇਓਡੀਨ-129, ਸੀਜਿਅਮ-137, ਕਾਰਬਨ-14 ਆਦਿ।

→ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਡਾਈਆਕਸਿਨ (Dioxin), ਉਪਯੋਗਹੀਨ ਰਸਾਇਣ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਭਾਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ, ਕਾਰਬਨਿਕ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

→ 26 ਅਪਰੈਲ, 1986 ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਚੈਰਨੋਬਾਇਲ ਸਯੰਤਰ (Plants) ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਉਕਲੀਅਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪਦਾਰਥ ਹਵਾ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ ਸਨ।

→ 1984 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਇਡ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਮਿਥਾਇਲ ਆਈਸੋ ਸਾਇਆਨੇਟ (Methyl Isocyanate) ਭੰਡਾਰ ਟੈਂਕ ਵਿਚੋਂ ਲੀਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 2300 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬਾਂਝ, ਟੀ.ਬੀ., ਕਲੇਜੇ ਅਤੇ ਕਿਡਨੀ ਰੋਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

→ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (Hazardous Waste) ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ-ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ, ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕਰਕੇ।

→ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਇਲਾਜ ਵਿਚ-ਤਲੱਛਣ (Sedimentation), ਛਾਨਣਾ (Filteration), ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਪਕੇਂਦਰੀਕਰਨ, ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

→ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਅਪਖੇਪਣ ਅਤੇ ਸੋਖਣ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

→ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਘਟਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

→ ਭਸਮੀਕਰਨ (Incineration) ਠੋਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

→ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਟਾਰਚ (Plasma Torch) ਵਿਚ 1000°C ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਹਾਨੀਰਹਿਤ ਗੈਸ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

→ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਲੈਂਡਫਿਲ (ਭੂਮੀ ਭਰਾਈ) ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਲੈਂਡਫਿਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਟੋਏ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਫਾਲਤੂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

This PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 7 ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ will help you in revision during exams.

PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 7 ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Environmental Pollution), ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਭੌਤਿਕ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ ਜੈਵ ਗੁਣਾਂ ‘ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

→ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣਾ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਖਿਸਕਣਾ ਅਤੇ ਫਿਸਲਣ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅੱਗ, ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਅਪਘਟਨ ਆਦਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

→ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਨਿਯੋਜਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ- ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ, ਖ਼ਰਾਬ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤ ਜਿਹੜੇ ਅਣਚਾਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਣਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (Pollutants) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਸੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚ ਹਨੇਰੀਆਂ ਲਾਵਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸਾਂ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਦੁਸ਼ਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਹਨ।

→ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਥਮਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਆਦਿ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਓਜ਼ੋਨ (O₃) ਅਤੇ ਪਰਆਕਸੀ ਐਸਿਲ ਨਾਈਟੇਟ (PAN) |

→ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦਾ ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਦਿ। ਜੈਵ ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਡੀ. ਡੀ. ਟੀ. (DDT), ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਆਦਿ।

→ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪਾਣੀ (ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹਨ।

→ ਹਵਾ ਵਿਚ ਗੰਦੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੁਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ (Air Pollutants) ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮੇ; ਜਿਵੇਂ-ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ, ਜੈਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਰਾਖ (ਸਵਾ) ਆਦਿ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮੇ; ਜਿਵੇਂ-ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ, ਉਦਯੋਗ, ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਖਣਨ, ਹਵਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾ-ਉਪਯੋਗੀ ਕਣ ਆਦਿ।

→ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ-ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO), ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO₂), ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (SO₂), ਸਲਫਰ ਟਾਈਆਕਸਾਈਡ (SO₃), ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਨਾਈਟਿਕ ਆਕਸਾਈਡ (NO), ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (NO₂), ਕਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਬਰਨ ਮੀਥੇਨ, ਬਿਉਟੇਨ, ਇਥੇਲਿਨ, ਬੇਨਜੀਨ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਦਾਰਥ; ਜਿਵੇਂ-ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟਾ, ਕਾਲਿਖ, ਧੁੰਦ-ਧੁੰਆਂ ਆਦਿ ਹਨ।

→ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ- ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣਾ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਆਦਿ ਹਵਾ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

→ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

→ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਲਨ, ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਦੀ ਘੁਟਣ, ਛਿੱਕਾਂ ਅਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

→ ਸੀਸੇ (Lead) ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਗੁਰਦੇ, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਅ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

→ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਸਾਇਣਿਕ ਧੂੰਆਂ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਉਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਧੁੰਦ-ਧੂੰਆਂ ਜਾਂ ਸਮੋਗ (Smog) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (SO₂) ਕਈ ਅਲੱਗ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਵਰਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

→ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਵਰਖਾ (Acid Rain) ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

→ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

→ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਅਣਚਾਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਆਈ ਕਮੀ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

→ ਧਰਤੀ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੈਪਟਿਕ ਟੈਂਕ, ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ, ਖਣਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਹਨ ।

→ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨਿਚਲੀ ਤਹਿ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਰਸਾਇਣ ਫਾਸਫੇਟ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ, ਫਲੋਰਾਈਡ, ਕਾਰਬਨਿਕ ਰਸਾਇਣ (ਜਿਵੇਂ ਫਿਨੌਲ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ), ਖਾਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ (ਪਾਰਾ, ਤਾਂਬਾ, ਜਿਸਤ, ਕੈਡਮੀਅਮ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਆਦਿ ਹਨ ।

→ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Water Pollution) ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੋਮੇ-ਘਰੇਲੂ ਰਿਸਾਵ, ਉਦਯੋਗਿਕ ‘ ਰਿਸਾਵ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਰਸਾਇਣ, ਤਾਪ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਹਨ।ਛੋਟੇ ਜੀਵ (Microorganisms), ਕਈ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂਟਾਈਫਾਇਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਪੇਚਿਸ਼, ਡਾਇਰੀਆ, ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਸਾ, ਮਰਕਰੀ ਅਤੇ ਆਰਸਨਿਕ ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣ ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।

→ ਪਾਰੇ (Mercury) ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਨੀਮਾਤਾ (Minimata) ਨਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਬੇਸਟਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫੇਫੜੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਕੈਡਮੀਆ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਚਾਵਲ ‘ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਇਤਾਈ-ਇਤਾਈ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

→ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੁਪੋਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉਪਜਾਊ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਡਿਟਰਜੈਂਟਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀਨਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਇਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਥਰਮਲ ਪ੍ਰਦੁਸ਼ਣ (Thermal Pollution) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।’

→ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਫ਼ਾਰਮਾਂ, ਤਟੀਏ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੂੜਾ, ਸੀਵਰੇਜ਼, ਟੈਂਕਰ ਤੋਂ ਤੇਲ ਦਾ ਰਿਸਾਵ, ਲਿੰਗ ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

→ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਵਹੇਲ, ਡਾਲਫਿਨ, ਸੀਲ ਆਦਿ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

→ ਕੱਚਾ ਤੇਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਗਲਫੜੇ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

→ ਕੁੱਝ ਫਾਲਤੂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ | ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ- ਘਰੇਲੂ ਕੂੜਾ (ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੱਚਰਾ, ਖ਼ਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ) ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਚਰੇ (ਜਿਵੇਂ-ਕਾਗਜ਼, ਕੱਪੜਾ, ਪੈਟ੍ਰੋਲੀਅਮ, ਸੀਮੇਂਟ, ਚਮੜਾ ਆਦਿ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਸਾਇਣਿਕ (ਜੀਵਨਾਸ਼ਕ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਖਾਦਾਂ ਆਦਿ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Land Pollution) ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੂਮੀ ਖੋਰਣ, ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ ਰੇਤਲਾਪਣ), ਖਾਰਾਪਨ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

→ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ-ਕੈਂਸਰ, ਗਿੱਲੜ, ਗਠੀਆ, ਅਲਸਰ, ਗੰਜਾਪਣ ਆਦਿ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

→ ਧੁਨੀ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਜਿਹੜਾ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Sound Pollution) ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

→ ਧੁਨੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਡੇਸੀਬਲ (Decibel) ਵਿਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

→ ਉਦਯੋਗ ਧੰਦੇ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ, ਹਵਾਈ-ਜਹਾਜ਼, ਹਾਰਨ, ਸਾਇਰਨ, ਗਾਉਣਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ, ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ, ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ ਆਦਿ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।

→ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Noise or Sound Pollution)- ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ, ਘੱਟ ਸੁਣਨਾ, ਪੇਪਟਿਕ ਅਲਸਰ, ਪਾਚਨ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਰੋਗ, ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੇਡੀਉਥਰਮੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ (Radiation Pollution) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਰੇਡੀਉਥਰਮੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ, ਬਿਜਲੀ ਅਨੁ-ਵੀਕੀਰਣ (Ionising radiation) ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਅਨੁ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਜ ਅਲਫਾ :
(α), ਬੀਟਾ
(β) ਅਤੇ ਗਾਮਾ
(γ) ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਹਨ।

→ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੋਮੇ (Main Sources of Radiation Pollution) ਨਾਭਕੀ ਊਰਜਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਨਾਭਕੀ ਰਿਐਕਟਰ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਰੇਡੀਓਥਰਮੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਵੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ-ਚਮੜੀ ਜਲਨੀ, ਮੋਤੀਆ ਬਿੰਦੂ, ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦੀ ਘੱਟ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਫੇਫੜੇ, ਖੂਨ ਆਦਿ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡੀ. ਐੱਨ. ਏ. (D.N.A.) ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

This PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 6 ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ will help you in revision during exams.

PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 6 ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭੌਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਨ-ਚੇਤਨਾ (Environmental Awareness) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਜਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸਿੱਖਿਆ, ਈਕੋ ਕਲੱਬ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਚੇਤਨਾ ਅਭਿਆਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਜਨ-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹਨ।

→ ਜਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨ ਜਿਵੇਂ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਜਨ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ। ਜਨ ਜਾਗਰੁਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਤਰ ’ਤੇ ਕਈ ਖ਼ਾਸ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ –

• ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ (CEE) ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ
• ਸੀ. ਆਰ. ਪੀ. ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ (CRP EEC) ਚੇਨੱਈ ,
• ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੰਤਰ ਅਥਵਾ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (CES) ਬੰਗਲੌਰ
• ਵਾਤਾਵਰਨ ਖੁਦਾਈ ਕੇਂਦਰ (CME) ਧਨਬਾਦ।

→ ਹਰ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ (National Environment Awareness Campaign) ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੈ।

→ ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ, ਸਾਈਲੈਂਟ ਵੈਲੀ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ, ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਸਮੁਦਾਇ ਅਭਿਆਨ ਆਦਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹਨ।

→ ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮੌਲਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਈਕੋ-ਕਲੱਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

→ ਈਕੋ-ਕਲੱਬ (Eco-Club) ਦੁਆਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋ-ਕਲੱਬ ਦਾ ਗਠਨ ਕਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਕਲੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

→ ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਕਲੱਬ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਬੰਧ ਲੇਖਨ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

→ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਕਠਪੁਤਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ ਮੇਲੇ ਆਦਿ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

→ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (Pollution Control Board ; PCB) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ ਜਿਵੇਂ-ਰੋਟਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ, ਰੈੱਡਕਰਾਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਬੈਂਕ ਆਦਿ ਜੀਵ ਵਿਵਿਧਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ, ਨਿਵਾਸ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।

→ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (Population Education Programming; PEP) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (Family Planning Programme ; FPP) ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

→ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਲੱਬਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ ਆਪਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

→ ਜਨਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

→ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਗਰਭ, ਨਿਰੋਧ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਯੋਨ ਸਿੱਖਿਆ, ਏਡਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

→ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਈ ਜਨ-ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰੇਡੀਓ, ਟੀ.ਵੀ., ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ, ਪੋਸਟਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

→, ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ (Public Awareness) ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ, ਨਿਯਮਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ (Dams), ਉਦਯੋਗ ਆਦਿ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

→ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ – Bombay National History Society (BNHS), Wild Life Preservation Society of India (WPSI), World Wild Life Fund for Nature (WWFN), Centre for Science and Technology (CST)।

→ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਤਰ ‘ਤੇ ਅਨੇਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੈਲਫ ਐਮਰਸਨ, ਹੈਨਰੀ ਥੀਊਰੀ ਅਤੇ ਜਾਨ ਮੂਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।

→ ਜਾਨ ਮੂਰ ਨੇ 1890 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਸੀਅਰਾ ਕਲੱਬ (Serra Club) ਬਣਾਇਆ ।

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਾਰਕ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। .

→ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਭਿਅ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਸਲੀਮ ਅਲੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਐੱਸ. ਪੀ. ਗੋਦਰੇਜ, ਡਾਕਟਰ ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਮਹਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

→ ਸੰਨ 1999 ਵਿਚ ਐੱਸ. ਪੀ. ਗੋਦਰੇਜ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪਦਮ-ਭੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

→ ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿਰਸੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਗਾਨ ਅਤੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਿਕੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਖੋਮਾਜਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕ ਚਰਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨ-ਸਹਿਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।

This PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 5 ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ will help you in revision during exams.

PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 5 ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

→ ਮੂਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਰੀਕਰਨ (Liberalization) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਗੈਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

→ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ (Globalization) ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ (WTO) ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਸੰਗਠਨ ਹਨ।

→ ਉਦਾਰੀਕਰਨ (Liberalization) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ (Globalization) ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤ ਪਿੰਡ (Global Village) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

→ ਮੋਬਾਇਲ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ/ਉਪਗਹਿ ਫੋਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ
ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸੇਵਾ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।

→ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਕ (ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਤਰੀ ਸੰਗਠਨ) ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ।

→ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਐਕਟ (FERA-1973) ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਚੱਲ ਸੰਪੱਤੀ ਖਰੀਦਣ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

→ ਭਾਰਤ ਬਹੁਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ-ਨਿਵੇਸ਼ ਗਾਰੰਟੀ ਏਜੰਸੀ (MIGA) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਸਾਰੇ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਜਬਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬੀਮਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ।

→ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ (Policy of Liberalization) ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਆਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ । ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 1960 ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ –

• ਇਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਜੋ ਕਿ 1950 ਵਿਚ 50 ਲੱਖ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ | ਸੀ 1985 ਵਿਚ ਵੱਧ ਕੇ 150 ਲੱਖ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਿਸਮਾਂ, ਫ਼ਲ, ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
• ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ।
• ਉੱਨਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬੰਜਰ ਭੂਮੀ ਵੀ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ –

1. ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2. ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਸਲਾਂ, ਅਨਾਜਾਂ, ਫਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਛਿੜਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. ਜੈਵ ਅਵਿਘਟਨਕਾਰੀ ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਅਨਾਜ ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
4. ਕਦੀ-ਕਦੀ ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਛਿੜਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੱਤਕਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ (Globalisation and Liberalization) – ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾ ਸਿਰਫ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਪਿਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨਸਤਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਲ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਕੀਮਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਮਾੜੇ ਪੱਖ ਅਸਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ-

• ਅਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ‘ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
• ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ ਹੈ।
• ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

→ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਿਖਰਾਵ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ –

1. ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ | ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਬਿਖਰਾਵ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਬਿਖਰਾਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
3. ਸਮਾਜਿਕ ਹੀਣਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਿਖਰਾਵ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਤੀ ਚੰਗਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾੜਾ ਵੀ।

(ਉ) ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕੁੱਝ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ –

• ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਚੰਗੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੌਤ ਦਰ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਧੀ ਹੈ।
• ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਹਨਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(ਅ) ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕੁੱਝ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ

• ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡਿਆ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।
• ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਬਦਲਾਵ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ।
• ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅਸਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ।

This PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 4 ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ will help you in revision during exams.

PSEB 11th Class Environmental Education Notes Chapter 4 ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ

→ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ (Social Development) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ (Economic Development) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ (Social Development) । ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਔਸਤ ਆਮਦਨ (Per Capita Income) ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ (Economic Development) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ !

→ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ (Economic Development) ਦੇ ਲਈ ਖੇਤੀ, ਨਿਰਮਾਣ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਖਣਨ ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ ।

→ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ-ਖੇਤਰ, ਵਸੋਂ ਵਾਧਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ, ਮਾਨਵ-ਭੂਮੀ ਅਨੁਪਾਤ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ | ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਜਾਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪੈਦਾਵਾਰ) ਆਦਿ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੜਾਪਨ, ਨਿਕੰਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। .

→ ਸਿੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵਸੋਂ ‘ਤੇ ਰੋਕ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਣਾ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਯੋਗ ਥਾਂ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ।

→ ਬਾਲ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ (Child Labour) ਅਤੇ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ (Child Marriage) ਦਾ : ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਖਰਾਬ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਅਨਪੜਤਾ ਹੈ ।

→ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ, ਚੰਗੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਹਨ ।

→ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (Communicable diseases) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

→ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਹਨ ।

→ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤੀ (Traditional Agriculture) ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ । ਇਸ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ।

→ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵਾਂਪਨ ਆਇਆ ।

→ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਔਜ਼ਾਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਉਰਜਾ, ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਖਾਦਾਂ,
ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (Green Revolution) ਸੀ ।

→ ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ।

→ ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਉਤਪਾਦਕ | ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ । ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ; ਜਿਵੇਂ-ਖੇਤੀ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦਯੋਗ, ਮੀਟ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਕਰਣ (Meat Processing), ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ (Cold Store) ਆਦਿ ।

→ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਪਰ ਬੁਰੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ।

→ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (Industrial Revolution) ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਵ ਆਇਆ ।

→ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਗੰਦਗੀ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ, ਗੰਦਗੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕਈ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ (ਚੰਗੇ ਅਸਰ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਨਵੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਰੋਕ, ਵਧੀਆ ਸਫਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਜੀਵਨ ਆਦਿ ।

→ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ । ਖੇਤੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਮਾਨ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਹੈ ।

→ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੇ ਲਈ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ।

→ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ |

→ ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਬਾਲ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਿਕ ਮੁੱਲ, ਧਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਹਨ ।.

→ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬੀ . (Poverty) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਗ਼ਰੀਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ।

→ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਅਸਿੱਖਿਆ, ਸਫਾਈ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਵਸੋਂ ਵਿਸਫੋਟ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ।

→ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਧਨ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ (Affluence) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਚੰਗੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਚੰਗੀ ਸੰਚਾਰ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ, ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਦਿ ਧਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ । ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਮੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਕੰਮ ਕਾਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਸਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

→ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

→ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਜੀਵਿਕਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ (Employment) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਆਪਣਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ (Self Employment) ਅਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ’ (Wage Employment)

→ ਵਸੋਂ ਵਿਸਫੋਟ, ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਰ ਦਾ ਘਟ ਹੋਣਾ, ਖੇਤੀ ਦਾ ਪਿੱਛੜਾਪਣ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ।

→ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਲ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ । ਬਾਲ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਗਠਨ (I) ਬਣਾਇਆ ਹੈ ।

→ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਉਮਰ ਵਧਾ ਕੇ 15 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ 18 ਤੋਂ 21 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।

→ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਹਤ ਇੱਕ ਪੁਰੀ ਸਰੀਰਕ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਰੋਗ ਅਤੇ ਬਲਹੀਣਤਾ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਹੜੀ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ | ਆਮ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ।

→ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ ਹਨ | ਖਰਾਬ ਸਫਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਣ, ਓਜ਼ੋਨ ਦੀ ਪਰਤ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਏਡਜ਼ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਅੰਕਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਏਡਜ਼ (AIDS) ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ- ਐਕੁਆਇਰਡ ਇਮੀਊਨੋ ਡੈਫੀਸ਼ਿਐਨਸੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੈ । AIDS ਲਾਇਲਾਜ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਵ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਹੀਣਤਾ ਵਾਈਰਸ (HIV) (ADS = Acquired Immuno Deficiency Syndrome) ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ HIV ਦੀ ਜਾਂਚ ਏਲੀਸਾ ਟੈਸਟ (ELISA TEST) ਅਤੇ ਵੈਸਟਰਨ ਬਲੋਟ ਟੈਸਟ (Western Blot Test) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ AIDS ਫੈਲਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ-ਰੋਗੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਭੋਗ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਰਿੰਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਰੋਗੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਖੂਨ, ਵੀਰਜ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਭਰੂਣ ਨੂੰ ।

→ AIDS ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਛੋਟੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ।

→ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ AIDS ਦਾ ਰੋਗੀ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ AIDS ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਲਈ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ AIDS ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ AIDS ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

→ ਹਰ ਸਾਲ, 1 ਦਿਸੰਬਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ AIDs ਦਿਵਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਮੁੱਲ/ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਆਦਮੀ, ਸਮਾਜ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ ।

→ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਈ ਚੰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ | ਚਰਿੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮੁੱਲ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ ।