PSEB Notes

This PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 3 ਸੂਚਨਾ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ will help you in revision during exams.

PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 3 ਸੂਚਨਾ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ (Introduction)
ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਡਾਟਾ ਦੂਸਰੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਡਾਟਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ-ਲਿਖਤੀ, ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਵੀਡੀਉ ਆਦਿ ।

ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ।ਉਹ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਜੋ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸ, ਸਟੋਰ, ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਹੈ । ਦੁਨੀਆਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ।

ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਕੀ ਹੈ ? (What is Information Technology)
ਉਹ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਸੰਭਾਲਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।

ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ (Need of Information Technology)
ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ-

1. ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਲੈਣ ਲਈ ।
2. ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
3. ਈ-ਮੇਲ ਅਤੇ ਚੈਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
4. ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
5. ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਉ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਆਈ. ਟੀ. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੰਤਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-

1. ਆਫਿਸ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ – ਵਪਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
2. ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ – ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

2. ਘਰਾਂ ਵਿਚ : ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਈ. ਟੀ. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੰਤਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-

• ਸੰਚਾਰ ਲਈ – ਆਪਸੀ ਸੰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਆਈ. ਟੀ. ਦੇ ਟੂਲਜ ਈ-ਮੇਲ, ਚੈਟ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
• ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ – ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ । ਇਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।
• ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ – ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਗਾਣੇ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਗੇਮ ਖੇਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਨਿੰਗ ਲਈ – ਆਈ. ਟੀ. ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿੰਗ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਫ਼ੌਜੀ ਆਦਿ ਨਿੰਗ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

ਵੈੱਬਸਾਈਟ (Websites)
ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੈੱਬ ਪੇਜਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ :-ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਦਾ ਨਾਂ www.pseb.ac.in ਹੈ ।

ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਪੇਜਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਰਿਸੋਰਸ ਲੋਕੇਟਰ ਤੋਂ ਅਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਅਡਰੈੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੇਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਮ ਪੇਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਾਈਪਰ ਲਿੰਕ ਪੇਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜਦੇ ਹਨ । ਜੇਕਰ ਐਡਰੈਸ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੈਬਸਾਈਟ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਸਰਚਿੰਗ (Searching)
ਸਰਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕੁੱਝ ਲੱਭਣਾ । ਵੈਬ ਸਰਚ ਵੈੱਬ ਪੇਜਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਉਹ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵੈੱਬ ਪੇਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਗਾ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਨੂੰ ਵੈੱਬ ਸਰਚ ਇੰਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | Google, Yahoo ਅਤੇ Bing ਨੂੰ ਸਰਚਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਵੈੱਬ ਸਰਵਿੰਗ (Web Surfing)
ਇਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੈੱਬ-ਸਾਈਟ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਚਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਸਰਚਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ | ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ । ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਰਕਿੰਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਸਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਚਿੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਫ਼ਰਕ ਹੈ-

ਸਰਡਿੰਗ	ਸਰਚਿੰਗ
(i) ਸਰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ।	(i) ਸਰਚਿੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭਣਾ ।
(ii) ਸਰਡਿੰਗ ਸਰਚਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ।	(ii) ਸਰਚਿੰਗ ਉਦੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੈਬਸਾਈਟ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
(iii) ਸਰਕਿੰਗ ਵਾਸਤੇ ਸਰਚ ਇੰਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।	(iii) ਸਰਚਿੰਗ ਵਾਸਤੇ ਸਰਚ ਇੰਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਆਫਲਾਈਨ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਚ ਅੰਤਰ (Difference between Offline and Online)
ਆਫ਼ਲਾਈਨ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਫ਼ ਲਾਈਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
ਆਨਲਾਈਨ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
ਆਨਲਾਈਨ ਅਤੇ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅੰਤਰ ਹਨ-

ਆਨਲਾਈਨ	ਆਫ਼ਲਾਈਨ
(i) ਆਨਲਾਈਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣਾ ।	(i) ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ।
(ii) ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਚ ਫਾਈਲਾਂ ਸਰਵਰ ਜਾਂ ਵੈਬ ਸਾਈਟਾਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।	(ii) ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਫਾਈਲਾਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਡਾਊਨਲੋਡਿੰਗ (Downloading)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ । ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਪਈਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਡਾਊਨਲੋਡਿੰਗ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਡਾਟਾ ਫਾਈਲਾਂ ਆਦਿ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ (Net Banking)
ਬੈਂਕ ਦੀ ਉਹ ਸਹੂਲਤ ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਗਾਹਕ ਆਪਣੇ ਅਕਾਊਂਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਵਾਂਸਫ਼ਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬੈਂਕ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਹੈ । ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਾਂ-

ਆਨਲਾਈਨ ਸ਼ਾਪਿੰਗ (Online Shopping)
ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਕਿ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਖਰੀਦਦਾਰ ਉਸ ਦਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਆਡਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦਾ ਬਿਲ Net Banking # Credit Card ਰਾਹੀਂ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਆਨਲਾਈਨ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ।

ਆਨਲਾਈਨ ਰਿਜ਼ਲਟ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖੀਏ ? (How to View Online Result ?)
ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਰਿਜ਼ਲਟ ਦੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ । ਅਸੀਂ ਰਿਜ਼ਲਟ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
ਆਨਲਾਈਨ ਰਿਜ਼ਲਟ ਦੇਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :-

• ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ।
• ਐਡਰੈਸ ਬਾਰ ਵਿਚ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦਾ ਅਡਰੈਸ ਟਾਈਪ ਕਰੋ ਅਤੇ ਐਂਟਰ ਕੀਅ ਦਬਾਉ ।
  (ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇਗੀ)

• Results ਆਪਸ਼ਨ ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ।

• Matriculation Examination Result ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ।

• Year of Examination ਚੁਣੋ ।
• ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰੋ ।

• Find Result ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ।
• ਤੁਹਾਡਾ ਰਿਜ਼ਲਟ ਸਕਰੀਨ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ।

ਮੋਬਾਈਲ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (Mobile Technology)
ਮੋਬਾਈਲ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ।
ਉਹ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਜਿਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।
ਮੋਬਾਈਲ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਖੇਤਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ :-

1. ਸਿੱਖਿਆ
2. ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪੋਲਿੰਗ
3. ਬੈਂਕਿੰਗ
4. ਡਾਟਾ ਅਨੈਲਿਸਿਸ

This PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 2 ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਸ will help you in revision during exams.

PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 2 ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਸ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ (Introduction)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕਾਫੀ ਫਾਇਦੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਚਲਦੇ ਹਨ । ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਚਲ ਸਕਦੀ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੀ ਹੈ ? (What is Internet ?)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ । ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ।
ਇੰਟਰਨੈੱਟ = ਇੰਟਰ + ਨੈੱਟ
= ਜੋੜ + ਨੈੱਟਵਰਕ
= ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਦਾ ਜੋੜ
= ਨੈੱਟਵਰਕੰਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੈੱਟਵਰਕ
ਇਸ ਨੂੰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਆਫ ਨੈੱਟਵਰਕਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (History of Internet)
1969 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਚੰਦ ’ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ (U.S. Defense Department) ਨੇ ਅੱਗੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਐਡਵਾਂਸ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਏਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਡਾਟਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਅਰਪਾਨੈਂਟ (Advanced Research Project Agency Network) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ।ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਹਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸੇਵਾਵਾਂ 15 ਅਗਸਤ, 1995 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਐੱਸ.ਐੱਨ.ਐੱਲ. ਨਾਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਹੁਣ ਕਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੋਵਾਈਡਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ Airtel, Reliance, Sify, Tata ਆਦਿ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ (Requirements for Internet)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ :-

ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ (Hardware Requirements)
ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :-
ਇੱਕ ਪਰਸਨਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਪੀਡ 800 MHz ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ।

• ਰੈਮ (RAM) 128 MB ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ
• ਟੈਲੀਫੋਨ ਲਾਈਨ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ
• ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮੋਡਮ (Modem)
• ਟੀ.ਸੀ.ਪੀ./ ਆਈ. ਪੀ. ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲਜ਼ (ਨਿਯਮ)

ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ (Software Requirements)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :-

• Windows XP, Windows 7, Windows 8, Linux ਆਦਿ ਕੋਈ ਵੀ Operating System
• ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ, Netscape Navigator ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ (Facilities Provided by Internet)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਖਰੀਦਦਾਰੀ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਜਣਾ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ, ਚੈਟਿੰਗ , ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਵੀਡੀਉ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਆਦਿ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ-

• ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਆਨਲਾਈਨ ਅਖਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

• ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਅਸੀਂ ਗੇਮਜ਼, ਗਾਣੇ, ਫਿਲਮਾਂ, ਚੁਟਕਲੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ . ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਖਰੀਦਦਾਰੀ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਕੱਪੜੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਗਿਫ਼ਟ ਆਦਿ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
• ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਜਣਾ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਈ-ਮੇਲ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਈ-ਮੇਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਫਿਲਮਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਵੀ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਰੇਲ ਟਿਕਟ, ਹਵਾਈ ਟਿਕਟ ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
• ਚੈਟਿੰਗ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਟੈਕਸਟ, ਆਡੀਉ ਜਾਂ ਵੀਡੀਉ ਚੈਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਬੈਂਕਿੰਗ – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
• ਵੀਡਿਉ ਕਾਨਫਰੈਂਸਿੰਗ – ਵੀਡਿਉ ਕਾਨਫਰੈਂਸਿੰਗ ਵਿਚ ਦੋ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ (Internet Connections)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ; ਜਿਵੇਂ ਡਾਇਲਅਪ, ਡਬੈਂਡ, ਵਾਇਰਲੈਂਸ, ਡੀ.ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਅਤੇ ਆਈ. ਐੱਸ. ਡੀ. ਐੱਨ.।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of Internet Connections)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ-

• ਡਾਇਲਅਪ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਸਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦਾ ਘੱਟ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
• ਬਾਡ ਬੈਂਡ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਟੈਲੀਫੋਨ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਜ਼ਨੈੱਸ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
• ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਟੀ.ਵੀ. ਲਾਈਨ DSL ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

ਮੋਡਮ (Modem)
ਮੋਡਮ ਉਹ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਡੀਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਨੂੰ ਐਨਾਲਾਗ ਅਤੇ ਐਨਾਲਾਗ ਨੂੰ ਡੀਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ । ਮੋਡਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :- ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ।

ਮੋਡਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of Modem)
ਮੋਡਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-

1. ਬਾਹਰੀ ਮੋਡਮ (External Modem)
2. ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੋਡਮ (Internal Modem) ।

ਬਾਹਰੀ ਮੋਡਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੋਡਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਪਲੱਗ ਦੁਆਰਾ ਟੈਲੀਫੋਨ ਜਾਂ ਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕੇਬਲ ਆਦਿ ਮੋਡਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਮੋਡਮ ਦੀ ਸਪੀਡ (Speed of Modem)
ਮੋਡਮ ਦੀ ਸਪੀਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਮੋਡਮ ਮੈਸੇਜ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਮੋਡਮ ਜਲਦੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਸਰਟਿੰਗ ਵਾਸਤੇ 56KBPs ਰਫਤਾਰ ਦਾ ਮੋਡਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੋਵਾਈਡਰ (Internet Service Provider)
ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਸਾਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੋਵਾਈਡਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇਵਾਰ ਫੀਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ (Services Provided by Internet)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ :-

1. ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ (World Wide Web) – ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਜਿਹੇ ਬਾਊਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਰਫਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਇੰਟ ਉਪਕਰਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

2. ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੇਲ (Electronic Mail) – ਇਸ ਨੂੰ ਈ-ਮੇਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਈ-ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਈ-ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਟੈਕਸਟ, ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫ਼ਾਈਲ ਵੀ ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਵਿਧਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਈ-ਮੇਲ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ । ਈ-ਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਈ-ਮੇਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ ।

ਈ-ਮੇਲ ਦੇ ਲਾਭ
ਈ-ਮੇਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :

• ਖ਼ਰਚ (Cost) – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰਕਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ । ਯੂਜ਼ਰ ਨੂੰ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ । ਇਹ ਫ਼ੈਕਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਸਤੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਫੈਕਸ ਉੱਤੇ ਕਾਗ਼ਜ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ । ਈ-ਮੇਲ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਖ਼ਰਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ । ਲੰਬੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਛੋਟੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
• ਰਫ਼ਤਾਰ (Speed) – ਈ-ਮੇਲ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਸਾਡੇ ਦੂਸਰੇ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਈ-ਮੇਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਲ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ-ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
• ਸੁਵਿਧਾ (Convenience) – ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਟਾਈਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਈ-ਮੇਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਡਾਕ-ਖ਼ਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ।

3. ਈ-ਕਾਮਰਸ (E-Commerce) – ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਦੇ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

4. ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਸਾਈਟ (Social Networking Site) – ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਨ ਲਾਈਨ (Community) ਸਮੂਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਹਰ ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਵਿੱਚ ਯੂਜ਼ਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

5. ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫ੍ਰੈਂਸਿੰਗ (Video Conferencing) – ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

6. ਚੈਟਿੰਗ (Chatting) – ਚੈਟਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਆਨਲਾਈਨ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਟ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ।

7. ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੂੰ ਸਰਚ ਕਰਨਾ (Websites Searching) – ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਖ਼ਰਚ ਇੰਜਣ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸਰਚ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ :
ਜਮਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ (+) ਸ਼ਬਦ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਰੋ ਜਿਹੜਾ ਖੋਜ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ ।
ਘਟਾਉ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ (-) ਸ਼ਬਦ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਰੋ ਜਿਹੜਾ ਖੋਜ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ।
ਵਾਕ ਅੰਸ਼ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੋਟ-ਮਾਰਕ (”) ਵਰਤੋਂ ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਟੂਲਜ਼ ਅਤੇ ਸਕਿਲਜ਼ (Tools and Skills required for using Internet)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਟੂਲਜ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਟੂਲਜ਼ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :-

1. ਈ-ਮੇਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (E-mail Program)
2. ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ (browser)
3. ਨਿਊਜ਼ ਰੀਡਰ (News Reader)
4. ਐੱਫ਼.ਟੀ.ਪੀ. ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ (FIP Software) ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਕਿਲਜ਼ (Internet Skills)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਣੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨੇ ਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ | ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੀਨੂੰ, ਆਈਕਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਟ, ਟਾਈਪ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਬੇਸਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਕਿਲਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਵੈੱਬ ਬਾਊਜ਼ਿੰਗ (Web Browsing)
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੈੱਬ ਬਾਊਜ਼ਿੰਗ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੂਚਨਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

This PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 1 ਟਾਈਪਿੰਗ ਟਿਊਟਰ will help you in revision during exams.

PSEB 8th Class Computer Notes Chapter 1 ਟਾਈਪਿੰਗ ਟਿਊਟਰ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ( Introduction)
ਟਾਈਪਿੰਗ ਟਿਊਟਰ ਉਹ ਸਾਫਟਵੇਅਰ (Software) ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ । ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਦੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ।

ਟੱਚ ਟਾਈਪਿੰਗ (Touch Typing)
ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ ਸਹੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ । ਕੀ-ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਟਾਈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਅਨਮੋਲ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਨਾ (Typing in Punjabi using AnmolLipi)
ਅਨਮੋਲ ਲਿਪੀ ਫੌਂਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਟਾਈਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਾਈਪਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਲਿਪੀ ਫੌਂਟ ਚੁਣਨਾ ਪਵੇਗਾ । ਅਨਮੋਲ ਲਿਪੀ ਕੀਅ-ਮੈਪ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ-

ਕੀਅ ਬੋਰਡ ‘ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (Position of Fingers on Keyboard)
ਇਕ QWERTY ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਉੱਪਰ ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਕੀਅਜ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਕੀਅਜ਼ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਕੀਅ ਬੋਰਡ ਤੇ ਮੁੱਖ ਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ A ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਹੋਮ ਰੋਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

1. ਹੋਮ ਰੋਅ – ਹੋਮ ਰੋਅ ’ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲ (ਲਿਟਲ ਫਿਗਰ) ‘A’ ਕੀਅ ਉੱਤੇ, ਤੀਸਰੀ ਉਂਗਲ ‘S’ ਕੀਅ ਉੱਤੇ, ਦੂਸਰੀ ਉਂਗਲਾਂ ‘D’ ਕੀਅ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ‘F’ ਕੀਅ ਅਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ‘G’ ਕੀਅ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੌਥੀ, ਤੀਸਰੀ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਕੁਮਵਾਰ ‘,.’, ‘L’, ‘K’, ‘J’ ਅਤੇ ‘I’ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।


4. ਚੌਥੀ ਰੋਅ – ਚੌਥੀ ਰੋਅ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਕੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ । ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੋਮ ਰੋਅ ਉੱਪਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ | ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ 100% ਸਹੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਕ ਵਾਲੀ ਕੀਅ ਦਬਾਉਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾਓ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਮ-ਰੋਅ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਓ। ਜੇਕਰ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਰੱਖੋ ।

ਨੁਮੈਰਿਕ ਕੀਅ-ਪੈਡ (Numeric Key Pad)
ਨੁਮੈਰਿਕ ਕੀਅ ਪੈਡ ਕੀਅਬੋਰਡ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 17 ਕੀਅ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਇਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਨੁਮੈਰਿਕ ਕੀਅ ਪੈਡ ਤੇ ਅੰਕ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਨੁਮੈਰਿਕ ਕੀਅ ਪੈਡ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-

• ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ‘0’ ਉੱਤੇ
• ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ‘4’ ਉੱਤੇ
• ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਉਂਗਲ ‘5’ ਉੱਤੇ
• ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲ ‘6’ ਉੱਤੇ

ਕੀਅ ਪੈਡ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੀਅ (Important Keys of Keyboard)
ਕੀਅ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕੀਜ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ।

• ਐਂਟਰ-ਕੀਅ – ਇਹ ਕੀਅ ਨਵੀਂ ਲਾਈਨ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਐਂਟਰ-ਕੀਅ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।
• ਸਪੇਸ ਬਾਰ – ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ (ਸਪੇਸ) ਛੱਡਣ ਲਈ ਸਪੇਸ-ਬਾਰ ਕੀਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
• ਸ਼ਿਫਟ-ਕੀਅ – ਇਹ ਕੀਅ, ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰ (ਕੈਪੀਟਲ ਲੈਟਰ) ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਬਟਨ ਦਬਾਓ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਬਟਨ ਦਬਾਓ ।
• ਬੈਕ ਸਪੇਸ – ਇਹ ਕੀਅ ਕਰਸਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।
• ਕੈਪਸ ਲੌਕ ਕੀਅ – ਜੇਕਰ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ, ਲਾਈਨ ਜਾਂ ਪੈਰਾ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੈਪਸ ਲੋਕ ਕੀਅ ਨੂੰ ON ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।

ਟਾਈਪਿੰਗ ਸਪੀਡ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਿਦਾਇਤਾਂ (Tips to Improve Typing Speed)
ਟਾਈਪਿੰਗ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-

1. ਲਗਾਤਾਰ, ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਹੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ।
2. ਸਾਡੇ ਹੱਥ/ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੋਮ-ਰੋਅ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਹੋਮ-ਰੋਅ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਕੀਜ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ?
3. ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕੀਅ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
4. ਸਾਨੂੰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲੋਂ, ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਹੀ ਕੀਅ ਦਬਾਉਣ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਰਫ਼ਤਾਰ (ਸਪੀਡ) ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ।
5. ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਨਾ ਦੇਖੋ ।

ਟਾਈਪਿੰਗ ਵਾਸਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ (Proper posture while Typing)
ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਬੈਠਣ ਦੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ-

1. ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਮੋਨੀਟਰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
2. ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਮੋਨੀਟਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।
3. ਸਾਡੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਗੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਰੋਅ ਕੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ।
4. ਸਾਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
5. ਸਾਨੂੰ ਹਰ-ਇੱਕ ਕੀਅ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦਬਾਕੇ , ਮੁੜ ਹੋਮ-ਰੋਅ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
6. ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਨਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ (Suggestion for avoiding stress during Typing)
ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

1. ਆਪਣੇ ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈੱਟ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਉਠਿਆ ਹੋਵੇ । ਆਪਣੇ ਕੀਅ-ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਰੱਖੋ ।
2. ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠੇ । ਸਾਡੀ ਸਕਰੀਨ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੋ ਫੁੱਟ ਦੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਕਾਪੀ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।
3. ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਓ ।
4. ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਟਾਈਪਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
5. ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਗੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕੂਹਣੀਆਂ ਨੂੰ 90 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਐਂਗਲ ‘ਤੇ ਮੋੜੋ । ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਗੁੱਟ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ।
6. ਜੇਕਰ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਡੇ ਗੋਡੇ 90 ਡਿਗਰੀ ’ਤੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਹੈ ।
7. ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰੋ । ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਟਾਈਪਿੰਗ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਨਾਅ ‘ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
8. ਟਾਈਪਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਥੋੜੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਰਾਮ ਕਰੋ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 7 Contribution of Agriculture in Economic Development will help you in revision during exams.

Contribution of Agriculture in Economic Development PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ In India two-third of its population lives in villages and depends on agriculture.

→ Agriculture is the backbone of the economy of our country.

→ Nearly 54% of labour force is engaged directly in the agricultural sector.

→ During the year 2012-13, the share for GDP from the Agriculture sector was 13.7%.

→ 70 million families are in the business of dairy farming in our country.

→ Raw-material used in many basic industries are obtained from the agriculture sector. e.g. cotton for the textile industry, sugarcane for the sugar industry, jute for the jute industry.

→ There is one more sector after agriculture and industry, which is the service or tertiary sector which adds to the economy of the country.

→ Our country based on population is the second-largest in the world.

→ Nearly 60% of the household consumption comes from the agriculture sector.

→ Grain production in India in 1950-51 was 51 million tons which increased to 264 million tons in 2013-14.

→ In 2012, the buffer stock of food grain was 82 million tons.

→ Govt, of India, passed the food security act in the year 2013, which recommends 5 kg of grains per person per month for 75% rural population and 25% urban population.

→ In the year 2012 India was first in the export of rice by leaving behind Thailand.

→ India is in 10th place in the world in the export of grains and agricultural produce.

→ In the year 2013-14, the trade balance of India was surplus by 25 billion dollars.

आर्थिक विकास में कृषि का योगदान PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ भारत में लगभग दो-तिहाई आबादी गांव में रहती है तथा कृषि पर निर्भर है।

→ कृषि हमारे देश की आर्थिकता की रीढ़ की हड्डी है।

→ भारत में 54% श्रमिक रोज़गार के लिए सीधे कृषि में हैं।

→ वर्ष 2012-13 के दौरान कृषि क्षेत्र ने देश की कुल घरेलू आमदन (GDP) में 13.7% योगदान डाला है।

→ देश में लगभग 70 मिलियन परिवार केवल डेयरी फार्म के व्यवसाय में लगे ।

→ कई प्रमुख उद्योगों का कच्चा माल कृषि से ही मिलता है; जैसे-कपड़ा उद्योग को कपास, चीनी उद्योग को गन्ना आदि।

→ कृषि तथा उद्योग क्षेत्र के बाद अर्थव्यवस्था का एक अन्य क्षेत्र है-सेवाएं क्षेत्र।

→ आबादी के अनुसार हमारा देश दुनिया में दूसरे नंबर पर है।

→ घरों में उपभोग का लगभग 60% भाग कृषि से संबंधित है।

→ भारत में 1950-51 में अनाज की पैदावार 51 मिलियन टन थी जो 2013-14 में 264 मिलियन टन हो गई।

→ वर्ष 2012 में अनाज का भंडार लगभग 82 मिलियन टन था।

→ भारत सरकार ने वर्ष 2013 में भोजन सुरक्षा अधिनियम पास किया है जिस के तहत देश की 75% ग्रामीण आबादी तथा 50% शहरी आबादी को 5 कि० ग्रा० प्रति व्यक्ति प्रति महीना के अनुसार अनाज देने की योजना बनाई है।

→ वर्ष 2012 में भारत ने चावल का निर्यात करके थाइलैंड को पीछे छोड़ दिया है तथा पहले स्थान पर रहा।

→ भारत का कृषि तथा अनाज के निर्यात में दुनिया में दसवां स्थान है।

→ वर्ष 2013-14 में भारत का व्यापार संतुलन 25 विलियन डालर से वृद्धि वाला था।

ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦੋ ਤਿਆਹੀ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੇਤੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ।

→ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ ।

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 54% ਕਿਰਤੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ ।

→ ਸਾਲ 2012-13 ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਆਮਦਨ (GDP) ਵਿੱਚ 13.7% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ ।

→ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 70 ਮਿਲੀਅਨ ਪਰਿਵਾਰ ਕੇਵਲ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ।

→ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ‘ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਕਪਾਹ, ਚੀਨੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਗੰਨਾ ਆਦਿ ।

→ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਹੈ-ਸੇਵਾਵਾਂ ਖੇਤਰ ।

→ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਸਰੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ ।

→ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਭੋਗ ਦਾ ਲਗਪਗ 60% ਹਿੱਸਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ।

→ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 1950-51 ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 51 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸੀ ਜੋ 2013-14 ਵਿਚ 264 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ।

→ ਸਾਲ 2012 ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਲਗਪਗ 82 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸੀ ।

→ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ 75% ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ 50% ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ 5 ਕਿਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ, ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਹੈ ।

→ ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਕੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਿਹਾ ।

→ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ ।

→ ਸਾਲ 2013-14 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ 25 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਵਾਲਾ ਸੀ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 6 Agroforestry will help you in revision during exams.

Agroforestry PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ According to National Forest Policy 1988, forests should occupy nearly 20% of the area in plain states.

→ In Punjab, more area is occupied by agricultural crops and therefore area left under forests and trees is only 6.49%.

→ In agroforestry, crops and trees are grown simultaneously in the same field.

→ The objective of Agroforestry is to cater to the needs of farmers and also to help in maintaining the natural sources.

→ Main models of Agroforestry are-Boundary plantation, intercropping in block plantation.

→ On the basis of climate whole Punjab is divided into three agroclimatic zones.

→ In sub-mountainous zone agricultural practices depend on rainfall.

→ Trees that are grown in the sub-mountainous zone are Ber, Toot, Nim, Tahli, Amla, Phali, Dhak, Dek, Harar, Behra, Aijun, Mango, Kachnar, Bel, Khair, Kikar.

→ Hedges of Jatropha, Karonda, Ipomea is used around the orchards in the sub-mountainous zone.

→ In the central plain region Poplar, Eucalyptus, Dek, etc. trees are grown.

→ In the South-Western zone Kikar, Tahli, Nim, Jamun, Mango, Dhrek, Toot trees are grown.

→ Poplar is very successful in the Bet area. It is used in the manufacturing of plywood, Matchbox sticks, packing cases.

→ Poplar and Eucalyptus are cultivated in Punjab for commercial agroforestry.

→ Clones of poplar are PL-1, PL-2, PL-3, PL-4, PL-5, PL-6, PL-7, L-47/88, L-48/89.

→ Poplar trees become ready in 5 to 7 years for harvesting.

→ Eucalyptus is used in the paper industry. Building material as long logs of wood.

वन्य खेती PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ राष्ट्रीय वन्य नीति 1988 के अनुसार लगभग 20% क्षेत्रफल वनों के अतंर्गत होना चाहिए।

→ पंजाब में अधिक क्षेत्रफल कृषि के अधीन होने के कारण 6.49% क्षेत्रफल ही वनों तथा वृक्षों के अधीन रह गया है।

→ वन्य कृषि में एक ही खेत में वृक्ष तथा फसलों को इकट्ठे उगाया जाता है।

→ वन्य कृषि का उद्देश्य किसानों की आवश्यकताएं पूरी करना तथा प्राकृतिक स्रोतों की संभाल करना है।

→ वन्य कृषि के मुख्य मॉडल हैं-खेतों के किनारों पर वृक्ष लगाना, वृक्ष तथा फसल की मिली-जुली कृषि करना।

→ जलवायु के आधार पर संपूर्ण पंजाब को मुख्य रूप से तीन क्षेत्रों में बांटा गया है।

→ तटीय क्षेत्र में वर्षा आधारित कृषि की जाती है।

→ तटीय क्षेत्र में बेर, शहतूत, नीम, शीशम (टाहली), आंवला, फलाही, ढाक, डेक, हरड़, वहेड़ा, अर्जन, आम, कचनार, बिल्व, खैर कीकर आदि वृक्ष उगाए जाते हैं।

→ तटीय क्षेत्र में बागों के आस-पास जटरोफा, करौंदा आदि की वाड़ भी की जाती है।

→ केन्द्रीय मैदानी क्षेत्रों में पॉप्लर, सफेदा, डेक आदि वृक्ष लगाए जाते हैं।

→ दक्षिणी-पश्चिमी जोन में कीकर, शीशम (टाहली), नीम, जामुन, आम, डेक, शहतूत आदि लगाए जाते हैं।

→ पॉप्लर, बेट क्षेत्रों में बहुत सफल है। इससे प्लाई, दियासिलाइयां, पैकिंग के लिए डिब्बे आदि बनाए जाते हैं।

→ व्यापारिक वन्य कृषि के अन्तर्गत पंजाब में पॉप्लर तथा सफेदा की कृषि की जाती है।

→ पॉप्लर की किस्में हैं-PL-1, PL-2, PL-3,4,5,6,7, L-47/88, L-48/89.

→ पॉप्लर के वृक्ष 5 से 7 वर्षों में तैयार हो जाते हैं।

→ सफेदे से कागज़, ईमारती लकड़ी तथा बल्लियां बनाई जा सकती हैं।

ਖੇਤੀ ਜੰਗਲਾਤ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਣਨੀਤੀ 1988 ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 20% ਰਕਬਾ ਜੰਗਲਾਂ ਹੇਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰਕਬਾ ਖੇਤੀ ਹੇਠ ਆਉਣ ਕਾਰਨ 6.49% ਰਕਬਾ ਹੀ ਵਣਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ।

→ ਵਣ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਵਣ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ।

→ ਵਣ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਡਲ ਹਨ-ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਬੰਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਾਉਣਾ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਲਵੀਂ ਕਾਸ਼ਤ ।

→ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

→ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੇਰ, ਤੂਤ, ਨਿੰਮ, ਟਾਹਲੀ, ਆਮਲਾ, ਫਲਾਹੀ ਅਤੇ ਢੱਕ, ਡੇਕ, ਹਰੜ, ਬਹੇੜਾ, ਅਰਜਨ, ਅੰਬ, ਕਚਨਾਰ, ਬਿਲ, ਖੈ ਕਿੱਕਰ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜੈਟਰੋਫਾ, ਕਰੌਦਾ, ਇਪੋਮੀਆ ਆਦਿ ਦੀ ਵਾੜ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪਲਰ, ਸਫ਼ੈਦਾ, ਡੇਕ ਆਦਿ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਕਿੱਕਰ, ਟਾਹਲੀ, ਨਿੰਮ, ਜਾਮਣ, ਅੰਬ, ਧਰੇਕ, ਤੂਤ ਆਦਿ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਪਾਪਲਰ ਬੇਟ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਲਾਈ, ਮਾਚਿਸ ਤੀਲਾਂ, ਪੈਕਿੰਗ ਲਈ ਡੱਬੇ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਵਪਾਰਕ ਵਣ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪਲਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਪਾਪਲਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ PL-1, PL-2, PL-3, PL-4, PL-5, PL-6, PL-7, L-47/88, L-48/89.

→ ਪਾਪਲਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ 5 ਤੋਂ 7 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਸਫ਼ੈਦੇ ਤੋਂ ਕਾਗ਼ਜ਼, ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਬੱਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 11 Plant Clinic will help you in revision during exams.

Plant Clinic PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ A plant clinic is a place where diagnosis and remedial measures for diseased plants, nutrient deficiency, insect attack, etc. are provided to the farmers.

→ A plant clinic is a centre where diagnoses of diseased plants are done and their treatment is done.

→ Punjab Agricultural University established a central plant clinic at Ludhiana in the year 1993.

→ Plant clinics are running at 18 Krishi Vigyan Kendras (KVKs) in various districts and four at regional research stations Abohar, Bathinda, and Gurdaspur and Department of Fruit Science, PAU, Ludhiana.

→ When the number of insects increased upto a specific number or affects a specified number of plants of the crop.

→ A spray of pesticides should start after this level has reached.

→ This way crops, as well as farmers, will get some benefit. This process is called the economic threshold level.

→ Farmers can resolve their problems by dialing phone no. 0161-240-1960 with extension no. 417. Mobile number is 9463048181.

→ By sending pictures of diseased or affected plants via email to the plant clinic, the problem can be resolved and e-mail is planted [email protected]. WhatsApp can also be used to get quick solutions.

→ Some equipment is required at the plant clinic are the microscope, magnifying lenses, chemicals, incubator, scissors, knife, computer, photo camera, projector, books, etc.

→ Some chemicals which are used at plant clinics are formalin, copper acetate, acetic acid, alcohol, etc.

→ Computer, scanners, etc. are also an important part of the plant clinic.

प्लांट क्लीनिक PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ पौधों के अस्पतालों में पौधों में आहारीय तत्त्वों की कमी, बीमारी का हमला, कीड़े का हमला आदि कारणों का अध्ययन किया जाता है।

→ प्लांट क्लीनिक ऐसा स्थान है यहां पौधों की भिन्न-भिन्न समस्याओं का अध्ययन किया जाता है तथा इन समस्याओं को दूर करने के लिए इलाज भी बताया जाता है।

→ पंजाब कृषि विश्वविद्यालय द्वारा वर्ष 1993 में सैंट्रल प्लांट क्लीनिक लुधियाना में स्थापित किया गया।

→ भिन्न-भिन्न जिलों के 18 कृषि विज्ञान केन्द्रों में यह प्लांट क्लीनिक चलाए जा रहे हैं तथा क्षेत्रीय खोज केन्द्र अबोहर, बठिण्डा तथा गुरदासपुर में स्थापित किएगए हैं।

→ आर्थिक नुकसान की हद फसली बीमारी तथा कीड़ों की वह अवस्था है, जब इनका हमला या संख्या पौधों में एक विशेष स्तर पर पहुंच जाती है तथा उचित दवाई का प्रयोग उचित मात्रा में करना अत्यावश्यक हो जाता है। इस तरह पौधों को अधिक-से-अधिक लाभ हो तथा खर्चा भी कम-से-कम हो।

→ किसान टैलीफोन नं० 0161-240-1960 की एक्सटेंशन 417 द्वारा अपनी समस्या का हल कृषि विशेषज्ञों द्वारा घर बैठे ही ले सकते हैं। मोबाइल नं० 9463048181.

→ प्लांट क्लीनिक को ई० मेल द्वारा प्रभावित पौधों के चित्र भेजकर भी समस्या का हल प्राप्त कर सकते हैं। ई० मेल हैं plantclinic @ pau.edu. व्हट्स एप (Whats app) पर भी चित्र भेज कर समस्या का हल पूछ सकते हैं। ।

→ प्लांट क्लीनिक में कई तरह का साजो-सामान तथा उपकरणों की आवश्यकता पडती है जैसे-सूक्ष्मदर्शी, मैगनीफाईंग लेंस, इनकुबेटर, रसायन, अलमारियां, कम्प्यूटर, प्रोजैक्टर आदि।

→ प्लांट क्लीनिक में प्रयोग किए जाते रसायन हैं-फार्मालीन, कॉपर एसीटेट, एसीटिक एसिड, अल्कोहल आदि।

→ कम्प्यूटर, स्कैनर आदि भी प्लांट क्लीनिक का महत्त्वपूर्ण भाग है।

ਪੌਦਾ ਰੋਗ ਨਿਵਾਰਨ ਕਲੀਨਿਕ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਹਮਲਾ, ਕੀੜੇ ਦਾ ਹਮਲਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਲਾਜ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 1993 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

→ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ 17 ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਖੇ ਇਹ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਅਬੋਹਰ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।

→ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਹੱਦ ਫ਼ਸਲੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਵਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਠੀਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ।

→ ਕਿਸਾਨ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰ: 0161-240-1960 ਦੀ ਐਕਸਟੈਨਸ਼ਨ 417 ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਖੇਤੀ ਮਾਹਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਨੰ: 9463048181.

→ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਨੂੰ ਈ. ਮੇਲ. ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਭੇਜ ਕੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਈ. ਮੇਲ ਹੈ [email protected]. ਵਟਸ ਐਪ (Whatsapp) ਤੇ ਵੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਭੇਜ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੱਲ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।

→ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ ਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ-ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ, ਮੈਗਨੀਫਾਈਵਿੰਗ ਲੈਂਸ, ਇਨਕੂਬੇਟਰ, ਰਸਾਇਣ, ਅਲਮਾਰੀਆਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ ਆਦਿ ।

→ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਸਾਇਣ ਹਨ-ਫਾਰਮਾਲੀਨ, ਕਾਪਰ ਐਸੀਟੇਟ ਐਸਟਿਕ ਐਸਿਡ, ਅਲਕੋਹਲ ਆਦਿ ।

→ ਕੰਪਿਊਟਰ, ਸਕੈਨਰ ਆਦਿ ਵੀ ਪਲਾਂਟ ਕਲੀਨਿਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 10 Beneficial and Harmful Animals in Agriculture will help you in revision during exams.

Beneficial and Harmful Animals in Agriculture PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ 98% of Bird species found in India are beneficial for the farmers.

→ Friendly birds are Lapwing, Myna, Drongo, Blue Joy, Cattle Egret, Hoopoe, Owl, etc.

→ These birds eat insects and rats.

→ Rats damage crops to a greater extent.

→ Rats live in burrows.

→ There are eight species of rodents and mice found in the fields of Punjab Indian, gerbil, Indian mole rat, Indian bush rat, a soft furred field rat, short-tailed mole rat, house mouse, brown spiny mouse, field mouse.

→ Crops get damaged mainly at the time of sowing and maturity.

→ To catch rats, at least 16 traps per acre must be placed at different locations in the field.

→ Kill the rats by drowning in water and the interval between two trappings in the same location should not be less than 30 days.

→ Rats are given poisonous bait for killing.

→ Poisonous baits are made up of zinc phosphide, bromadiolone, etc.

→ Poisonous baits and dead Rats should be buried under the earth.

→ Poisonous baits are harmful to human beings, therefore the use of bait should be done carefully.

→ Rats are the prey for owls, kites, hawks, falcons, eagles, snakes, cats, mongoose, jackals, etc.

→ If zinc phosphide is to be used twice then the gap between j two uses should be atleast two months.

→ Rat killing campaign should be at village level.

→ Nearly 300 species of birds are found in Punjab, only very few of these are harmful to the plants.

→ The rose-ringed parakeet (Parrot) is a most harmful bird. It can damage nearly all the crops.

→ Pigeons, Doves, and Weaver birds damage paddy worth rupees 2 crores in a year.

→ Scarecrows and false gun-shots are used to scare the birds.

→ Hang dead crow on a stick in the crop field, this keeps the parrots, myna, and crows away.

→ Sow the less costly crops like dhaincha and millet near the costly crops to save the crops from birds.

→ Birds prefer millet and dhaincha and thus reduce the bird pressure from the main crop.

फसलों के लिए लाभदायक तथा हानिकारक जीव PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ हमारे देश में मिलने वाले पक्षियों में से लगभग 98% पक्षियों की जातियां किसानों के लिए लाभदायक हैं।

→ लाभदायक पक्षी हैं-कोतवाल, टिटहरी, नीलकंठ, गुटार, गाय बगला, कठफोड़वा आदि।

→ यह पक्षी कीड़े-मकौड़े तथा चूहों को खाते हैं।

→ चूहे फसलों का काफी नुकसान करते हैं।

→ चूहे बिलों में रहते हैं।

→ पंजाब के खेतों में 8 किस्मों के चूहे मिलते हैं। अन्धा चूहा, नर्म चमड़ी चूहा, झाड़ियों का चूहा, भूरा चूहा, घरों की चुहिया, खेतों की चुहिया तथा भूरी चुहिया।

→ फसलों का मुख्य नुकसान उगने तथा पकने के समय होता है।

→ चूहों को पकड़ने के लिए कम-से-कम 16 पिंजरे प्रति एकड़ के हिसाब से रखने चाहिएं।

→ पिंजरे में पकड़े चूहों को पानी में डुबो कर मार देना चाहिए तथा पिंजरों का प्रयोग कम-से-कम 30 दिनों बाद करना चाहिए।

→ चूहों को मारने के लिए ज़हरीला चोगा डाला जाता है।

→ ज़हरीले चोगे में जिंक फॉस्फाइड, ब्रोमाडाइलोन आदि का प्रयोग होता है।

→ ज़हरीले चोगे तथा मरे हुए चूहों को दबा देना चाहिए।

→ ज़हरीले चोगे मानवों के लिए भी हानिकारक हैं, इनका प्रयोग बड़े ध्यान से करना चाहिए।

→ चूहों को उल्लू, गिद्ध, शिकरे, बिल्लियां, बाज़, नेवला तथा गीदड़ आदि खा लेते।

→ एक फसल में 2 बार जिंक फॉस्फाइड दवाई के प्रयोग के बीच फासला कम से-कम 2 महीने होना चाहिए।

→ चूहे मारने का अभियान गांव स्तर पर चलाया जाना चाहिए।

पंजाब में 300 किस्म के पक्षी मिलते हैं। इनमें से बहुत कम ऐसे हैं जो कृषि को हानि पहुंचाते हैं।

→ तोता सबसे अधिक हानिकारक पक्षी है। यह लगभग सभी फसलों तथा फलों को हानि पहुंचाता है।

→ घुग्गियां, कबूतर तथा बया वर्ष में लगभग 2 करोड़ रुपए मूल्य का धान खा जाते हैं।

→ पक्षी उड़ाने के लिए बन्दूक के धमाके किए जाते हैं तथा डराने का प्रयोग किया जाता है।

→ तोते से बचाव के लिए मरे हुए कौओं को लाठी पर लटका कर रखो।

→ कीमती फसलों को बचाने के लिए फसलों के इर्द-गिर्द हैं, अथवा बाजरे जैसी फसलों को बो देना चाहिए। पक्षी इन फसलों को अधिक पसन्द करते हैं।

→ उल्लू एक दिन में 4-5 चूहे खा जाते हैं।

ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਪਗ 98% ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ।

→ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪੰਛੀ ਹਨ-ਕੋਤਵਾਲ, ਫੀਰੀ, ਨੀਲਕੰਠ, ਗੁਟਾਰ, ਗਾਏ ਬਗਲਾ, ਚੱਕੀ ਰਾਹਾ ਆਦਿ ।

→ ਇਹ ਪੰਛੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਚੁਹੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

→ ਚੂਹੇ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ 8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਚੁਹੇ ਮਿ ਦੇ ਹਨ-ਅੰਨਾ ਚੂਹਾ, ਨਰਮ ਚਮੜੀ ਚੂਹਾ, ਝਾੜੀਆਂ ਦਾ ਚੂਹਾ, ਭੂਰਾ ਚੂਹਾ, ਘਰਾ ਦੀ ਚੁਹੀ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਚੁਹੀ ਤੇ ਭੂਰੀ ਚੂਹੀ ।

→ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਗਣ ਤੇ ਪੱਕਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 16 ਪਿੰਜਰੇ , ਪਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਫੜੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੋਬ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਚੋਗਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੋਗੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਕ ਫਾਸਫਾਈਡ, ਬਰੋਮਾਡਾਇਲੋਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

→ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੋਗੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

→ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੋਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਲੂ, ਇੱਲਾਂ, ਸ਼ਿਕਰੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਬਾਜ਼, ਨਿਉਲੇ ਤੇ ਗਿੱਦੜ ਆਦਿ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਇਕ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ 2 ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਕ ਫਾਸਫਾਈਡ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਮਹੀਨੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

→ ਚੁਹੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚਲਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 300 ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਤੋਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੰਛੀ ਹੈ । ਇਹ ਲਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਘੁੱਗੀਆਂ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਬਿਜੜੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁੱਲ ਦਾ ਝੋਨਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਪੰਛੀ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਤੋਤੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਲਈ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਟੀ ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ ।

→ ਕੀਮਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਂਚਾਂ ਜਾਂ ਬਾਜਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੰਛੀ ਇਹਨਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

→ ਉੱਲੂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ 4-5 ਚੂਹੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 9 Certified Seed Production will help you in revision during exams.

Certified Seed Production PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ Mexican dwarf varieties of wheat were Lerma Roso, Sonora-64.

→ Farmers are not aware of the genetic basis of the seeds and therefore do not have proper and full knowledge about seeds.

→ Physical factors of seed quality are- moisture content, size, colour, seed weight, broken seeds, free from weed, seeds, free from garbage and free from seeds of other crops,

→ Hereditary traits move on from seed to the crop and to the next crop. These are also called genetic qualities.

→ New improved varieties of wheat which are disease resistant and have high yield are – W.H. 1105, PBW 621, H.D. 2967, PBW 677.

→ Minimum field and seed standards for various crops are given in the book published by PAU, ‘Package of Practices’.

→ Always purchase certified seeds from some reliable firm,

→ Those seeds which are produced according to the standards set by Punjab State Seed Certification Agency and also under their

→ Certified seeds of rice should not be less than 98% in purity, should not be less than 80% in germination, and moisture content I should be more than 13%.

→ Certified seeds of wheat should not be less than 98% in purity, should not be less than 85% in germination, and moisture content should not be more than 12%.

→ Certified seeds have tags fixed on them. It a blue and green. Blue is from the government and green is from producing companies.

→ “Seed act 1966” was enacted in 1966.

→ According to this act, seeds can be categorized into four categories. Nucleus seeds (primary), Breeder seeds, Foundation seeds, Certified seeds.

→ There is a golden tag attached to the breeder seed bags, a white tag to the foundation seed bag, and certified seeds with a Blue tag attached to the bag when packing.

→ If seeds are not certified but conform to all seed standards then these are called T.L. (truthfully labelled) seeds.

→ Seed production occupation is a boon for farmers and a way of prosperity.

प्रमाणित बीज उत्पादन PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ गेहूँ की मैक्सीकन बौने कद वाली किस्में हैं –’लरमा रोहो’ ‘सोनारा-64’।

→ किसानों का बीज़ों की गुणवत्ता के बारे में ज्ञान अधूरा है।

→ बाहरी दिखावट (आभा) के हिसाब से अच्छी गुणवत्ता के बीजों से भाव है;

→ बीज़ों का रंग-रूप, आकार, वजन, टूट-फूट रहित होना, कूड़ा-कर्कट रहित होना, नदीन के बिना तथा अन्य फसलों के बीजों का मिलावट रहित होना।

→ आनुवंशिक (पुश्तैनी) गुण बीज द्वारा एक फसल से अगली फसल में प्रवेश करते हैं। इन्हें नसली गुण भी कहा जाता है।

→ गेहूँ की नई किस्में जिन्हें रोग कम लगते हैं तथा पैदावार भी अधिक होती है डब्ल्यू० एच० 1105, पी० बी० डब्ल्यू० 621, एच० डी० 3086, पी० बी० डब्ल्यू 677.

→ आनुवंशिक गुण कैसे हों, यह पी० ए० यू० द्वारा छपी पुस्तक ‘पंजाब की फसलों के लिए सिफ़ारिशें’ में से पता लग सकता है।

→ प्रमाणीकृत बीज किसी विश्वसनीय संस्था से खरीदने चाहिए।

→ वे बीज जो निश्चित किए गए मानकों के अनुसार पंजाब राज्य बीज प्रमाणीकरण प्राधिकरण की निगरानी अधीन पैदा किए जाते हैं, सर्टीफाइड या प्रमाणिक बीज कहलाते हैं।

→ प्रमाणित बीजों के थैले के ऊपर दो टैग लगे होते हैं, एक नीला तथा एक हरा। नीला सरकारी तथा हरा कंपनी की तरफ से लगा होता है।

→ 1966 में एक कानून “बीज एक्ट 1966” लागू किया गया।

→ इस कानून के अनुसार बीजों को चार श्रेणियों में बांटा गया है- प्राथमिक, ब्रीडर, बुनियादी, प्रमाणिक बीज।

→ ब्रीडर बीज के ऊपर गोल्डन टैग, बुनियादी बीज के थैले के ऊपर सफेद टैग प्रमाणिक बीज के ऊपर नीले रंग का टैग पैकिंग के समय लगाया जाता है।

→ जो बीज प्रमाणित नहीं हैं तो उसे टी० एल० (Truthfully Labelled) बीज कहा जाता है।

→ पंजाब में गेहूँ लगभग 35 लाख हेक्टेयर से अधिक क्षेत्रफल में बोई जाती है तो इस प्रकार 35 लाख क्विटल से अधिक बीज की आवश्यकता पड़ती है।

→ गेहूँ का बीज तैयार करने पर पनसीड की तरफ से 250/- रु० प्रति क्विंटल, किसानों को सरकारी निश्चित भाव से अधिक दिए जा रहे हैं। इसी तरह चावल के बीज के पीछे 200 रुपए प्रति क्विंटल अधिक मिल रहे हैं।

→ मल्टी नैशनल कम्पनियां हाइब्रीड बीजों का करोड़ों अरबों का कारोबार कर रही है।

→ बीज उत्पादन का धंधा किसानों के लिए एक वरदान है, खुशहाली का मार्ग है।

ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਮੱਧਰੇ ਕੱਦ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ ‘ਲਰਮਾ ਰੋਹੋ’, ‘ਸੋਨਾਰਾ-64’ .

→ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ।

→ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਬੀਜ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਅਕਾਰ, ਵਜ਼ਨ, ‘ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਕੁੜਾ-ਕਰਕਟ ਰਹਿਤ, ਨਦੀਨ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ।

→ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਗੁਣ ਬੀਜ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਗੁਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀ ਘੱਟ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝਾੜ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਡਬਲਯੂ. ਐੱਚ. 1105, ਪੀ. ਬੀ. ਡਬਲਯੂ 621, ਐੱਚ. ਡੀ. 3086, ਪੀ. ਬੀ. ਡਬਲਯੂ 677।

→ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਗੁਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਇਹ ਪੀ. ਏ. ਯੂ. ਵੱਲੋਂ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ” ਵਿੱਚੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

→ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਖਰੀਦਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਉਹ ਬੀਜ ਜੋ ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਮਿਆਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬੀਜ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸੰਸਥਾ ‘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਜਾਂ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

→ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 98 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ 80% ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਨਮੀ 13% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ।

→ ਕਣਕ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 98% ਤੋਂ ਘੱਟ, ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ 85% ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਨਮੀ 12% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ।

→ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਥੈਲੇ ਉੱਪਰ ਦੋ ਟੈਗ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਹਰਾ । ਨੀਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ 1966 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ “ਬੀਜ ਐਕਟ 1966” ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

→ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ : ਮੁੱਢਲਾ, ਬਰੀਡਰ, ਬੁਨਿਆਦੀ, ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ ।

→ ਬਰੀਡਰ ਬੀਜ ਉੱਪਰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਗ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਬੀਜ ਦੇ ਥੈਲੇ-ਉੱਪਰ ਸਫ਼ੈਦ ਟੈਗ, ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜਾਂ ਉੱਪਰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਟੈਗ ਪੈਕਿੰਗ ਸਮੇਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਜੋ ਬੀਜ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਟੀ. ਐੱਲ. (Truthfully labelled) ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਲਗਪਗ 35 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 35 ਲੱਖ ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੀਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਕਣਕ ਦਾ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪਨਸੀਡ ਵੱਲੋਂ 250/- ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿੱਥੇ ਰੇਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਮਗਰ 200/- ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਵੱਧ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ ।

→ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਾਈਬਰਿਡ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਕਰੋੜਾਂ-ਅਰਬਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਅਪਰੈਲ 2015 ਵਿੱਚ ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਬੀਜ ਦਾ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਮੁੱਲ 1650 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦਾ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਬੀਜ 2200 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਿਕ ਰਹੇ ਹਨ ।

→ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਹੈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 8 Agro Based Industries will help you in revision during exams.

Agro Based Industries PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ Students should develop in them some skills required in industries and occupations (vocational subjects) along with traditional education.

→ After harvesting, there is nearly a 10% loss in the crops.

→ In fruits and vegetables, this loss is 30-40%.

→ Farmers are growing new crops, like turmeric, chilies, etc.

→ Processing of crops at a small scale or at a farmer’s level is the need of the hour.

→ Agricultural-based occupations are poultry farming, Dairy fanning, Mushroom cultivation, Honey production, etc.

→ The agro-processing complex can be used to process rice, wheat, oilseeds, spices, pulses, cotton, etc. One can earn from 10 to 50 thousand rupees per month.

→ P.A.U. has developed a machine to wash and polish turmeric and it can wash 2.5 to 3.0 quintal turmeric in an hour.

→ 15-20 kg turmeric powder can be obtained from 100 kg of fresh turmeric.

→ Mentha oil is used in medicines, perfumes, cosmetics, etc.

→ 10-12 kg Gud can be prepared from one quintal sugarcane.

→ A solar drier is used to dry vegetables.

→ Various types of dehydration and freezing plants are available for fruits and vegetables e.g. blancher, pre-cooler, slicer, dehydrated, freezing unit, etc.

→ There are Krishi Vigyan Kendras in various districts established by P.A.U., Ludhiana which provide training for such ventures.

कृषि आधारित औद्योगिक धंधे PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ विद्यार्थियों को पढ़ाई के साथ-साथ औद्योगिक धंधे सम्बन्धी सामर्थ्य भी विकसित करना चाहिए।

→ दानों में कटाई के बाद लगभग 10% हानि हो जाती है।

→ फलों में यह हानि 30-40% है।

→ किसान नई फसलें, जैसे हल्दी, मिर्च आदि की बुआई कर रहे हैं।

→ फसल की छोटे या किसानी स्तर पर प्रोसेसिंग आज के समय की मांग है।

→ कृषि आधारित व्यवसाय हैं-मुर्गी पालन, डेयरी का धंधा, खुम्भों का उत्पादन, शहद की मक्खियों का पालन आदि।

→ एग्रो प्रोसैसिंग काम्पलैक्स लगा कर चावल, गेहूँ, तेल बीज, मसालों, दालों, कपास आदि की प्रोसेसिंग की जा सकती है तथा 10 से 50 हज़ार रुपए प्रति माह, कमाए जा सकते हैं।

→ पी० ए० यू० द्वारा हल्दी धोने के लिए मशीन विकसित की गई है जो एक घण्टे में 2.5-3.0 क्विटल हल्दी धो सकती है।

→ 100 किलो ताज़ी हल्दी में से 15-20 किलो हल्दी पाऊडर मिल सकता है।

→ मैंथा का तेल दवाइयों, सेंट, शृंगार के सामान में प्रयोग किया जाता है।

→ एक क्विटल गन्ने से 10-12 किलो गुड तैयार हो जाता है।

→ सब्जियों को सुखाने के लिए सोलर ड्रायर का प्रयोग किया जाता है।

→ फल, सब्जियों के लिए डीहाइड्रेशन तथा फ्रीजिंग प्लांट में कई प्रकार की मशीनें होती हैं-जैसे-ब्लांचर, प्री कूलर, सलाईसर, डीहाइड्रेटर फ्रीजिंग यूनिट आदि।

→ पी० ए० यू० के भिन्न-भिन्न जिलों में 17 कृषि विज्ञान केन्द्र हैं।

→ कृषि उत्पादों की प्रोसेसिंग करके अधिक कमाई की जा सकती है।

ਖੇਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੰਦੇ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੰਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਪਗ 10% ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ 30-40% ਹੈ ।

→ ਕਿਸਾਨ ਨਵੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ; ਜਿਵੇਂ-ਹਲਦੀ, ਮਿਰਚਾਂ ਆਦਿ ਬੀਜ ਰਹੇ ਹਨ ।

→ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ।

→ ਖੇਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਹਨ-ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ, ਡੇਅਰੀ ਦਾ ਧੰਦਾ, ਖੁੰਬਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਪਾਲਣਾ ਆਦਿ ।

→ ਐਗਰੋ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕੰਪਲੈਕਸ ਲਗਾ ਕੇ ਚਾਵਲ, ਕਣਕ, ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ, ਮਸਾਲਿਆਂ, ਦਾਲਾਂ, ਕਪਾਹ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ 10 ਤੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕਮਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।

→ ਪੀ. ਏ. ਯੂ. ਵੱਲੋਂ ਹਲਦੀ ਧੋਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ 2.5-3.0 ਕੁਇੰਟਲ ਹਲਦੀ ਧੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

→ 100 ਕਿਲੋ ਤਾਜ਼ੀ ਹਲਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 15-20 ਕਿਲੋ ਹਲਦੀ ਪਾਊਡਰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

→ ਮੈਂਥੇ ਦਾ ਤੇਲ ਦਵਾਈਆਂ, ਇਤਰ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

→ ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਲ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚੋਂ 10-12 ਕਿਲੋ ਗੁੜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

→ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸੂਰਜੀ ਡਰਾਇਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਡੀਹਾਈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਰੀਜ਼ਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ-ਲਾਂਚਰ, ਪੀ-ਕੂਲਰ, ਸਲਾਈਸਰ, ਡੀਹਾਈਡੇਂਟਰ ਫ਼ਰੀਜ਼ਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਆਦਿ ।

→ ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ 17 ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਹਨ ।

→ ਖੇਤੀ ਜਿਣਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

This PSEB 10th Class Agriculture Notes Chapter 5 Plantation of New Orchards will help you in revision during exams.

Plantation of New Orchards PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ Fruits contain nutrients that are essential for the health of the body. e.g. vitamins, minerals, protein, etc.

→ The area occupied by fruit trees is 76500 hectares.

→ Punjab is divided into three zones based on climate sub-mountainous zone, central zone, arid-irrigated zone.

→ Depending upon planting time fruit plants are categorized as evergreen fruit plants and deciduous fruit plants.

→ Evergreen fruit plants are planted in February-March and September-October.

→ Deciduous fruit plants are planted in winter when in a dormant stage.

→ Suitable soil for orchards should be deep, well-drained, loamy, and fertile.

→ Fruit plants should not be planted in waterlogged, marshy saline, or acidic soils.

→ The underground water level should be below 3 m of depth for the cultivation of fruits plants. The level should not be fluctuating.

→ Make pits that are 1 m deep and with a diameter of 1 m.

→ To save plants from termites use lindane or chlorpyrifos.

→ The life cycle of fruit plants is many years.

→ Always plant improved and new varieties of fruit plants for orchards as recommended by agricultural experts.

→ Fruit plants should always be planted at proper spacing so that plants can get the proper amount of sunlight, fertilizers, and water.

→ There are three layout patterns (planting system) for establishing orchards -square, filler (diagonal or quincunx), and hexagonal system.

→ Obtain plants from P.A.U., Department of Horticulture, and government-approved nurseries for establishing orchards.

→ Vegetative growth of fruit plants mainly takes place from February to April.

→ Fruit plants should be trained at the initial years of plantation to give them proper shape and structure.

→ When plants grow pruning becomes necessary.

→ Do not pull the fruits from the branch during harvesting.

फलदार पौधों की खेती PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ फलों में शरीर को स्वस्थ रखने वाले पौष्टिक तत्व होते हैं, जैसे विटामिन, खनिज, प्रोटीन आदि।

→ पंजाब में फलों की कृषि के अधीन क्षेत्रफल 78000 हेक्टेयर है।

→ पंजाब में जलवायु के आधार पर इसको तीन क्षेत्रों में बांटा गया है-अर्द्ध पर्वतीय क्षेत्र, केन्द्रीय क्षेत्र, सेंजू वाला तथा शुष्क क्षेत्र।।

→ फलदार पौधों को लगाने के समय अनुसार दो श्रेणियों में बांटा गया है

→ सदाबहार फलदार पौधे तथा पतझड़ी फलदार पौधे।

→ सदाबहार फलदार पौधे फरवरी-मार्च तथा सितंबर-अक्तूबर में लगाने चाहिए।

→ पतझड़ी फलदार पौधे सर्दियों में जब यह शिथिल अवस्था में होते हैं लगाने चाहिए।

→ फलदार पौधों के लिए मिट्टी गहरी, अच्छे जल निकास वाली, भल्ल वाली उपजाऊ होनी चाहिए।

→ सेम वाली, नमक वाली या तेज़ाबी मिट्टी में फलदार पौधे नहीं लगाने चाहिए।

→ फलदार पौधों की कृषि के लिए पानी का स्तर तीन मीटर से नीचे होना चाहिए।

→ प्रत्येक पौधे के लिए 1 x 1 x 1 मीटर गहरे तथा चौड़े खड्डे खोदने चाहिए।

→ पौधों को दीमक से बचाने के लिए लिंडेन या क्लोरोपाईरीफास का प्रयोग करो।

→ फलदार पौधों का जीवन चक्र कई वर्षों का होता है।

→ फलों के बाग़ लगाने के लिए सदा नई, सुधरी हुई तथा कृषि विशेषज्ञ द्वारा सिफ़ारिश की गई किस्में ही लगानी चाहिए।

→ फलदार पौधों में सही फासला होना आवश्यक है ताकि सूर्य का प्रकाश, खादें, पानी की ठीक मात्रा मिलती रहे।

→ बाग़ लगाने के तीन ढंग (विधियां) हैं-वर्गाकार, फिल्लर ढंग (विधि), छः कोना ढंग (विधि)।

→ बाग़ लगाने के लिए पौधे पी०ए०यू० बागवानी विभाग, सरकारी मन्जूरशुदा नर्सरियों से ही लेने चाहिए।

→ फलदार पौधों की वृद्धि मुख्य रूप से फरवरी से अप्रैल माह में होती है।

→ फलदार पौधों को छोटी आयु में ही सही आकार तथा ढांचा देने के लिए इनकी सिंचाई करनी आवश्यक है।

→ पौधे बड़े होने पर इन्हें कांट-छांट बहुत ज़रूरी है।

→ फलों को टहनियों से खींच कर नहीं तोड़ना चाहिए।

ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ PSEB 10th Class Agriculture Notes

→ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ| ਵਿਟਾਮਿਨ, ਖਣਿਜ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆਦਿ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 78000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ ।

→ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਇਲਾਕਾ, ਸੇਂਜੂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਾ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-ਸਦਾਬਹਾਰ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜੀ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ।

→ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਫ਼ਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਪੱਤਝੜੀ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਥਿੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਡੂੰਘੀ, ਚੰਗੇ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ, ਭਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਸੇਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਲੁਣੀਆਂ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤਿੰਨ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

→ ਹਰ ਬੂਟੇ ਲਈ 1 × 1 × 1 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਚੌੜੇ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਬੁਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਉਂਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲਿੰਡੇਨ ਜਾਂ ਕਲੋਰੋਪਾਈਰੀਫਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਆਂ, ਸੁਧਰੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੀ ਲਗਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਫਾਸਲਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਖਾਦਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੀਕ ਮਾਤਰਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ ।

→ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਢੰਗ ਹਨ-ਵਰਗਾਕਾਰ, ਛਿੱਲਰ ਢੰਗ, ਛੇ ਕੋਨਾ ਢੰਗ ।

→ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬੂਟੇ ਪੀ.ਏ. ਯੂ. , ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਵਿਭਾਗ, ਸਰਕਾਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਨਰਸਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾ ਦੇਣ ਲਈ | ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

→ ਬੂਟੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

→ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ।